فصلنامه مطالعات هنر

فصلنامه مطالعات هنر

زیبایی‌شناسی معماری اسلامی در مسجد وکیل شیراز با تکیه بر آرای تیتوس بورکهارت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسین بهروزی پور 1
فهیمه باباحجیان 2
1 دانشجوی دکتری تخصصی تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2 مربی، عضو هیئت علمی دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
10.22083/ssa.2024.488022.1051
چکیده
توجه به مسئله زیبایی و شناخت آن در اکثر آثار هنر و معماری در جهان، یکی از مهم‌ترین مسائلی است که از دوران کهن تا دوره معاصر، هم در ذهن هنرمندان برای خلق آثار هنری بوده و هم مورد توجه اندیشمندان حوزه‌های مختلف فلسفی، دینی و هنری قرار گرفته است. تیتوس بورکهارت ازجمله اندیشمندانی است که با رویکرد و اندیشه سنت‌گرایی به چیستی، چرایی و چگونگی ویژگی‌های هنر اسلامی پرداخته و در این میان، درباره مقوله زیبایی و زیبایی‌شناسی در هنر و معماری اسلامی به‌ویژه مساجد نیز دیدگاه‌هایی ارائه کرده است. سؤالات پژوهش چنین است: 1. شاخصه‌های زیبایی‌شناسی در معماری مسجد وکیل شیراز در دوره زندیه با توجه به دیدگاه‌های بورکهارت چگونه رقم خورده است؟ 2. آیا تمام ویژگی‌های ساختاری مساجد اسلامی، طبق دیدگاه‌های بورکهارت در مسجد وکیل شیراز در دوره زندیه، لحاظ شده است؟ پژوهش حاضر که به شیوة کتابخانه‌ای (اسنادی) گردآوری شده در تلاش است تا با روش توصیفی‌ ـ تحلیلی به بررسی، ارزیابی و تحلیل نظریات و دیدگاه‌های ‌بورکهارت به عنوان یکی از اندیشمندان سنت‌گرا در رابطه با زیبایی‌‌شناسی معماری در جهان اسلام و تبیین چیستی و چگونگی مقوله زیبایی به عنوان یک ویژگی مهم در معماری مسجد وکیل شیراز بپردازد. یافته‌های پژوهش چنین است که با توجه به دیدگاه‌ها و نظریات بورکهارت، به شاخصه‌های مشترکی در زیبایی‌شناسی معماری مساجد اسلامی چون رمزپردازی، تجلّی اصل وحدت در کثرت و کثرت در وحدت، تجلّی زیبایی بصری آیات الهی به‌صورت کتیبه‌های خوشنویسی شده در مساجد به‌ویژه در مسجد وکیل شیراز، می‌توان اشاره کرد. هرچند اکثر شاخصه‌های مهم زیبایی‌شناسی مساجد اسلامی که در نظرگاه بورکهارت آمده در ساختار کلی مسجد وکیل شیراز در دوره زندیه نیز به چشم می‌خورند، اما مسجد وکیل شیراز، فاقد دو عنصر گنبد و مناره است که در اکثر مساجد دوره اسلامی در ایران ساخته شده‌اند. البته فقدان این دو مورد در مسجد وکیل شیراز، چیزی از ارزش‌های معنوی و زیبایی‌شناسی مسجد کم نمی‌کند.
کلیدواژه‌ها
هنر ایرانی
هنر اسلامی
مسجد وکیل شیراز
زیبایی شناسی
تیتوس بورکهارت

عنوان مقاله English

Aesthetics of Islamic Architecture in Vakil Mosque, Shiraz, Based on the Views of Titus Burckhardt

نویسندگان English

hossein behroozipour 1
Fahimeh Babahajin 2
1 Department of Islamic Art, Faculty of Arts, Shahed University, Tehran, Iran
2 Educator, faculty member of Faculty of Art and Architecture, Kashan University, Kashan, Iran
چکیده English

Introducion: Paying attention to the issue of beauty and recognizing it in most of the works of art and architecture in the world is one of the most important issues that have been in the minds of artists to create works of art from the ancient times to the contemporary period, and also the attention of thinkers in various philosophical, religious and artistic fields. is placed. Titus Burkhardt is one of the thinkers who studied what, why and how the characteristics of Islamic art are with the approach and thought of traditionalism, and in the meantime, he also presented views about the category of beauty and aesthetics in Islamic art and architecture, especially mosques.
Questions: The research questions are as follows: 1) How were the aesthetic characteristics of the architecture of the Vakil Mosque in Shiraz during the Zand period determined according to Burckhardt’s views? 2) Are all the structural features of Islamic mosques, according to Burckhardt’s views, included in the Vakil Mosque of Shiraz in the Zandiya period?
Methods: This research is done in a descriptive-analytical way and the data collection method is documentary (library). The purpose of this research is to evaluate and analyze Burkhart’s ideas and views as one of the traditionalist thinkers in relation to architectural aesthetics in the Islamic world and to explain what and how the category of beauty is an important feature in the architecture of the Vakil Mosque in Shiraz.
Results: The findings of the research are that, according to Burckhardt’s views and theories, there are common characteristics in the architectural aesthetics of Islamic mosques, such as symbolism, manifestation of the principle of unity in plurality and plurality in unity, manifestation of the visual beauty of divine verses in the form of calligraphy inscriptions in mosques, especially in the Vakil Mosque of Shiraz , can be mentioned. Although most of the important aesthetic characteristics of Islamic mosques, which are mentioned in Burckhardt’s opinion, are also visible in the overall structure of the Vakil Mosque of Shiraz in the Zandiyeh period, But the Vakil Mosque of Shiraz lacks the two elements of dome and minaret that were built in most mosques of the Islamic period in Iran. Of course, the absence of these two items in the Vakil Mosque of Shiraz does not diminish the spiritual and aesthetic values of the mosque.

کلیدواژه‌ها English

Iranian art
Islamic art
Vakil Mosque
Shiraz
aesthetics
Titus Burckhardt
قرآن مجید
آزادی، مصطفی و تقی‌پور، ملیحه (1396). مقایسه ساختار فضایی- عملکرد مسجد امام اصفهان و مسجد وکیل شیراز، فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، 5(1)، 105-123.
احمدی، محمدرضا؛ هوایی، فاطمه (1399). گذری بر ناگفته‌های مسجد وکیل شیراز. پژوهش‌های مرمت و معماری ایرانی اسلامی،3(8). 49- 64.
اردلان، نادر؛ بختیار، لاله (1380). حس وحدت: سنت عرفانی در معماری ایرانی، ترجمۀ حمید شاهرخ، اصفهان: نشر خاک.
اعوانی، غلامرضا (1375). حکمت و هنر معنوی، تهران: انتشارات گروس.
النیشابوری، مسلم‌بن‌الحجاج. (بی‌تا). صحیح مسلم. بیروت: دارالفکر.
بلخاری قهی، حسن (1388). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی، دفتر اول و دوم: وحدت وجود وحدت شهود، کیمیای خیال، تهران: سوره مهر.
بهروزی، علینقی (1350). تاریخچه و شرح آثار معماری و هنری مسجد جامع سلطانی وکیل، شیراز: اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس.
بورکهارت، تیتوس (1370). ارزش‌های جاودان در هنر اسلامی‌، ترجمۀ سید محمد آوینی، (درجاودانگی هنر)، تهران: ‌انتشارات برگ.
بورکهارت، تیتوس، (1386)، مبانی هنر اسلامی، ترجمۀ امیر نصیری، تهران: حقیقت.
بورکهارت، تیتوس (1349). مدخلی بر اصول و روشهای هنر دینی، مجله مباحثی در هنر دینی، ج 2. ترجمۀ سید حسین نصر. تهران: چاپخانه سکه.
بورکهارت، تیتوس (1365). هنر اسلامی زبان و بیان، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا. تهران: سروش.
بورکهارت، تیتوس (1369). هنر مقدّس، اصول و روش ها، ترجمۀ جلال ستاری، تهران: سروش.
بورکهارت (ب)، تیتوس (1376). مبانی هنر اسلامی، ترجمه و تدوین امیر نصری، تهران: انتشارات سروش.
بورکهارت، تیتوس (1372). مبانی هنر معنوی، ترجمۀ غلامرضا اعوانی، چاپ اول، تهران: دفتر مطالعات دینی هنر (حوزه هنری).
بورکهارت، تیتوس (1381). سهم هنرهای زیبا در تعلیم مسلمانان، ترجمۀ سیدعلاءالدین طباطبایی، فصلنامه خیال فرهنگستان هنر، (3). 22- 33.
بورکهارت، تیتوس (1384). معانی رمز و آیینه، ترجمۀ احمدرضا قائم مقامی، در مجموعه جام نو و می کهن، گردآوری مصطفی دهقان، تهران: مؤسسۀ تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
بورکهارت، تیتوس (1368). نقش هنرهای زیبا در نظام آموزشی اسلام، ترجمۀ سید محمد آوینی، سوره، (2). 26 - 32.
بورکهارت، تیتوس (1361). ارزش های جاودان هنر اسلامی، ترجمۀ نصرالله جوادی‌پور، نشر دانش، (11). 2-13.
حسینی‌فسایی، حاج میرزاحسن (1367). فارسنامه ناصری، جلد 2. مصحح منصور رستگار فسایی، تهران: امیرکبیر.
حجازی، مهرداد؛ مهدی‌زاده، فاطمه (1393). رابطه معنا، زیبایی، شکل و سازه در معماری دوران اسلامی، پژوهش‌های معماری اسلامی، -(2). 7- 22.
خزائی، محمد، (1382). مجموعه مقالات اولین همایش هنر اسلامی، تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
رضایی، مسلم (1401). مطالعه توصیفی ـ تحلیلی نقوش هندسی در تزئینات معماری مسجد جامع وکیل شیراز، فصلنامه هنرهای کاربردی، 2(2). 58- 86.                                 Doi: 10.22075/aaj.2023.28143.1164
زمرشیدی، حسین (1374). مسجد در معماری اسلامی، چاپ اول. تهران: انتشارات کیهان.
سرتیپی پور، محسن (1387). بن مایه‌های هنر اسلامی در اندیشه تیتوس بورکهارت، صفه، 17(2). 91 - 100.
شوان، فریتهوف (1383). رمزپردازی در هنر و طبیعت، کتاب هنر و معنویت، مجموعه مقالات، تهران: فرهنگستان هنر، 127-136. 
شایسته‌فر، مهناز (1387). تزئینات کتیبه‌ای مسجد وکیل شیراز، کتاب ماه هنر، شماره (120)، 64- 75.
شایسته فر، مهناز (1384). نگارگری و کتیبه نگاری در دوران تیموریان، هنر شیعی، تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
شعبانی، رضا (1385). کریم‌خان زند. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
صدری، مریم. (1387). صورت و معنا در هنر دینی. کتاب ماه هنر، (125). 68-75.
صفایی‌پور، هادی (1386). بررسی کیفیت رابطه شکل، سازه و معنا در معماری دوره صفوی، اولین کنفرانس سازه و معماری، تهران: پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران.
عمید، حسن (1381). فرهنگ عمید، چاپ 25، جلد 2، تهران: امیرکبیر.
فارابی، ابونصر (1367). شرح منظومه، ترجمۀ سید جعفر سجادی، تهران: انتشارات علمیه اسلامی.
فرصت‌الدوله شیرازی، سیدمحمدنصیر (1362). آثارالعجم، به کوشش علی دهباشی، تهران: فرهنگسرای یساولی.
گنون، رنه (1349). بحران دنیای متجدد، ترجمۀ ضیاء الدین دهشیری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
لاری‌پور، نگین؛ دادور، ابوالقاسم (1398). تحلیل نشانه‌شناسی صورت و معنا در مسجد وکیل شیراز، مطالعات هنر اسلامی، سال 11. (33)، 70 - 97.
Doi: 10.22034/ias.2019.91557
معین، محمد (1384). فرهنگ فارسی، دوجلدی، (ج 1). تهران: انتشارات آدنا.
منصوری، سید امیر. تیموری، محمود (1394). نقد آرای سنت گرایان در زمینه هنر و معماری اسلامی با تأکید بر مفهوم سنت در تعریف معماری اسلامی، فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، (1)، 1-15.                                                                                                     Doi: 10.29252/ciauj.1.1.1 
محمدی، مریم (1378). مسجد وکیل شیراز، دایره‌المعارف بناهای تاریخی در دوره اسلامی، جلد 3. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
مهرگان، حسین؛ محمدی بی سردره، ایمان (1394). بررسی تطبیقی مسجد شاه اصفهان و مسجد وکیل شیراز، فصلنامه علمی مطالعات شهر ایرانی اسلامی. -(22)، 79 - 86.
نصر، سیدحسین (1388). معرفت و معنویت، ترجمۀ ان شاالله رحمتی، تهران: انتشارات سهروردی.
نصر، سیدحسین (1375). هنر و معنویت اسلامی، ترجمۀ هاشم قاسمیان، تهران: دفتر مطالعات دینی.
هیلن برند، رابرت (1377). معماری اسلامی، ترجمۀ ایرج اعتصام، چاپ اول، تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی.
Holy Quran
Ahmadi, Mohammad Reza; Hawai, Fatemeh (2019). “A review of the untold stories of the Vakil Mosque of Shiraz”. Research on Restoration and Iranian-Islamic Architecture, Year 3, No. 8. pp. 49-64. [In Persian]
Ardalan, Nader; Bakhtiar, Laleh (2001). “Sense of Unity: A Mystical Tradition in Iranian Architecture”. Translated by Hamid Shahrokh. Isfahan: Khak Publishing. [In Persian]
Amid, Hassan (2002). “Amid’s Culture”. 25th edition. Volume 2. Tehran: Amir Kabir. [In Persian]
Avani, Gholam Reza (1996). “Wisdom and Spiritual Art”. Tehran: Gross Publishing. [In Persian]
Al-Nishaburi, Muslim ibn al-Hajjaj. (Bita). Sahih Muslim. Beirut: Dar al-Fikr. [In Persian]
Azadi, Mustafa; Taghipour, Malihe (2017). “Comparison of spatial structure-function of Imam Mosque of Isfahan and Vakil Mosque of Shiraz”. Quarterly Journal of Islamic Architecture Research, Year 5. No. 14. pp. 105- 122. [In Persian]
Balkhari Qahi, Hassan (2009). “Mystical Foundations of Islamic Art and Architecture”. First and Second Book: Unity of Existence, Unity of Perception. Chemistry of Imagination, Tehran: Surah Mehr. [In Persian]
Behrouzi, Alinaghi (1971). “History and Description of Architectural and Artistic Works of the Sultani Vakil Mosque”. Shiraz: General Department of Culture and Art of Fars Province. [In Persian]
Burckhardt, Titus, (2001), “sacred Art in East and West: Its principles and Methods”, Translated by Lord Northbourne, united stases, Word Wisdom. [In Persian]
Burckhardt, Titus (1991). “Eternal Values ​​in Islamic Art. Translated by Seyyed Mohammad Avini”, (The Permanence of Art), Tehran: Bargh Publications. [In Persian]
Burckhardt, Titus (1987). “Fundamentals of Islamic Art”, translated by Amir Nasiri, Tehran: Haghighat. [In Persian]
Burckhardt, Titus (1969). “An Introduction to the Principles and Methods of Religious Art”. Journal of Discussions in Religious Art, Vol. 2. Translated by Seyyed Hossein Nasr. Tehran: Sekeh Press. [In Persian]
Burckhardt, Titus (1986). “Islamic Art of Language and Expression”. Translated by Masoud Rajabnia. Tehran: Soroush. [In Persian]
Burckhardt, Titus (1989). “Sacred Art, Principles and Methods”. Translated by Jalal Sattari. Tehran: Soroush. [In Persian]
Burckhardt (b), Titus (1997). “Foundations of Islamic Art”. Translated and compiled by Amir Nasri. Tehran: Soroush Publications. [In Persian]
Burckhardt, Titus (1993). “Foundations of Spiritual Art. Translated by Gholamreza Awani”. First edition. Tehran: Religious Studies Office of Art (Art Department). [In Persian]
Burckhardt, Titus (1998). “The Contribution of Fine Arts in Muslim Education”. Translated by Seyyed Alaeddin Tabatabaei. Quarterly Journal of the Art Academy, No. 3. pp. 22-33. [In Persian]
Burckhardt, Titus (1995). “The Meanings of Symbols and Mirrors. Translated by Ahmadreza Ghaem-Maghami”. In the collection of New and Old Cups, compiled by Mustafa Dehghan. Tehran: Institute for Research and Development of Humanities. [In Persian]
Burckhardt, Titus (1989). “The Role of Fine Arts in the Islamic Educational System”. Translated by Seyyed Mohammad Avini. Surah, No. 2. pp. 26 - 32. [In Persian]
Burckhardt, Titus (1982). “The Eternal Values ​​of Islamic Art. Translated by Nasrollah Javadipour”. Danesh Publishing. No. 11. pp. 2-13. [In Persian]
Farabi, Abu Nasr (1988). “Commentary on the Poem. Translated by Seyyed Jafar Sajjadi”. Tehran: Islamic Seminary Publications. [In Persian]
Forsat al-Dawlah Shirazi, Seyyed Mohammad Nasir. (1983)." Athar al-Ajam. Edited by Ali Dehbashi". Tehran: Yasawali Cultural Center. [In Persian]
Guenon, Rene (1960). "The Crisis of the Modern World. Translated by Ziauddin Dehshiri". Tehran: University Press. [In Persian]
Hejazi, Mehrdad; Mehdizadeh, Fatemeh (2014). "Relation among Meaning, Aesthetics, Shape and Structure in Islamic Architecture of Iran". Islamic Architecture Research. -No. 2. pp. 7- 22. [In Persian]
Hosseini-Fasaei, Haj Mirza Hassan (1988). "Farsnameh Naseri". Vol. 2. Edited by Mansour Rastegar-Fasaei. Tehran: Amir Kabir. [In Persian]
Helen Brand, Robert, (1998)." Islamic Architecture. Translated by Iraj Etesam. First edition". Tehran: Pardazah and Planning Company. [In Persian]
Khazaei, Mohammad, (2003), “Proceedings of the First Islamic Art Conference”, Tehran: Institute for Islamic Art Studies Publications. [In Persian]
Laripour, Negin; Dadour, Abolghasem. (2019). “ Semiotic analysis of form and meaning in Vakil mosque in Shiraz”. Studies in Islamic Art, Year 11. No. 33. pp. 70-97. Doi: 10.22034/ias.2019.91557. [In Persian]
Moein, Mohammad (2005). "Persian Dictionary, Two Volumes". (Vol. 1) TehranAdena Publications. [In Persian]
Mansouri, Seyed Amir. Teymouri, Mahmoud (2015). “ Criticism on the Opinions of Contemporary Traditionalist in Islamic Art and Architecture”, culture of Islamic Architecture and Urbanism Journal, Tabriz University of Islamic Art. Year 1. No. 1. pp. 1-15. Doi: 10.29252/ciauj.1.1.1. [In Persian]
Mohammadi, Maryam (2000). “Vakil Mosque of Shiraz”. Encyclopedia of Historical Buildings in the Islamic Period. Volume 3. Tehran: Islamic Culture and Art Research Institute. [In Persian]
Mehregan, Hossein; Mohammadi Bi Sardareh, Iman (2015). “A Comparative Study of the Shah Mosque of Isfahan and the Vakil Mosque of Shiraz”. Islamic Iranian City. -No. 22. pp. 79-86. [In Persian]
Nasr, Seyyed Hossein (2009)." Knowledge and Spirituality". Translated by: Insha Allah Rahmati. Tehran: Suhrawardi Publications. [In Persian]
Nasr, Seyyed Hossein (1996). "Islamic Art and Spirituality". Translated by Hashem Ghasemian; Tehran: Religious Studies Office. [In Persian]
Nasr. S.  H. (1999). “The spiritual significance of Islamic Art”, No 2, pp 141- 153. 
Rezaee, Muslim (1973). “Descriptive-Analytical Study of Geometric Motifs in the Architectural Decorations of Jaame Vakil Mosque in Shiraz”. Applied Arts Quarterly, Volume 2. No. 2. pp. 58-86. Doi: 10.22075/aaj.2023.28143.1164. [In Persian]
Sartipipour, Mohsen (2008). The Fundamental Motifs of Islamic Art in the Thought of Titus Burckhardt. Soffe. Volume 17. No. 2. pp. 91 - 100. [In Persian]
Shaabani, Reza (2006). Karim Khan Zand. Tehran: Cultural Research Office. [In Persian]
Safaeipour, Hadi (2007). Studying the quality of the relationship between form, structure and meaning in Safavid architecture. The first conference on structure and architecture. Tehran: Fine Arts Campus, University of Tehran. [In Persian]
Sadri, Maryam. (2008). “Form and Meaning in Religious Art. Book Mah Honar”, No. 125. pp. 68-75. [In Persian]
Shaystefar, Mahnaz (2008). “Inscriptional Decorations of Vakil Mosque of Shiraz”. Book Mah Honar, No. 120, 64-75. [In Persian]
Shaystefar, Mahnaz (2005).” Painting and Inscriptions in the Timurid Era, Shiite Art”. Tehran: Institute for Islamic Art Studies. [In Persian]
Schwan, Frithoff (2004). “Coding in Art and Nature”. Book Art and Spirituality. Collection of Articles. Tehran: Farhangestan Honar. pp. 136-127. [In Persian]
Zamarshidi, Hossein (1995). Mosque in Islamic Architecture. First edition.Tehran; Kayhan Publications. [In Persian]
منابع اینترنتی
http://www.shabestan.ir/detail/News/439782
https://www.karnaval.ir/things-to-do/vakil-mosque-shiraz#lg=1&slide=4