فصلنامه مطالعات هنر

فصلنامه مطالعات هنر

تحلیلی بر آیین زار و تجلی آن در سینمای معاصر ایران از منظر بدن آیینی از مری داگلاس (مطالعه موردی: مستند باد جن از ناصر تقوایی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
فاطمه موسوی 1
علی اصغر فهیمی فر 2
1 دانشجوی کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
2 دانشیار دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
10.22083/ssa.2025.531667.1079
چکیده
آیین زار یکی از کهن‌ترین آیین‌های درمانی در جنوب ایران است که ریشه در باورهای فرهنگی و معنوی جوامع این منطقه، به‌ویژه جوامع آفریقایی‌تبار، دارد. این آیین با هدف بیرون راندن ارواح خبیثه از بدن افراد مبتلا به ناراحتی‌های روانی و جسمی، از طریق موسیقی، رقص و مراسم جمعی، به بازگرداندن تعادل معنوی کمک می‌کند. زار فضایی برای مواجهه با مسائل تروما، حاشیه‌نشینی و هویت، به‌ویژه برای زنان، فراهم می‌آورد. در سینمای معاصر ایران، این آیین در آثار مختلفی بازنمایی شده است که ازجمله آن‌ها می‌توان به مستند «باد جن» (۱۳۴۸) به کارگردانی ناصر تقوایی اشاره کرد. این پژوهش با بهره‌گیری از نظریه بدن آیینی مری داگلاس که آیین‌ها را به‌عنوان ابزاری برای تنظیم نظم اجتماعی از طریق مدیریت بدن و مرزهای آن معرفی می‌کند، به تحلیل بازنمایی آیین زار در این مستند می‌پردازد. هدف این مطالعه، بررسی ساختار و معنای آیین زار، اهمیت فرهنگی و اجتماعی آن و شیوه بازنمایی آن در سینمای معاصر ایران است. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل اسنادی، مشاهده دقیق فیلم و رویکرد توصیفی-تحلیلی است. یافته‌ها نشان می‌دهند که «باد جن» آیین زار را به‌عنوان یک سنت محلی و همین‌طور به‌عنوان یک ساختار نمادین و اجتماعی برای مدیریت بی‌نظمی، طرد و بازپیوستن به جامعه به تصویر می‌کشد. انتخاب‌های زیبایی‌شناختی فیلم، مانند روایت شاعرانه، تدوین ریتمیک، موسیقی سنتی و میزانسن نمادین، تجربه‌ای چندحسی را خلق می‌کند که بازتاب‌دهنده ماهیت تجسدی آیین زار است. همچنین، این مستند با برجسته کردن نقش زنان به‌عنوان راهنمایان معنوی و سوژه‌های شفابخشی، به کنشگری زنان در بستری مردسالارانه اشاره دارد. درنهایت، این پژوهش استدلال می‌کند که «باد جن» نمونه‌ای برجسته از چگونگی حفظ و تحول آیین‌های سنتی از طریق بازنمایی سینمایی است. این فیلم، با پیوند سنت و مدرنیته، نشان می‌دهد که آیین زار همچنان به‌عنوان یک مکانیزم معنابخش در جامعه معاصر ایران عمل می‌کند.
کلیدواژه‌ها
آیین زار
سینمای معاصر ایران
باد جن
مری داگلاس
ناصر تقوایی
حاشیه‌نشینی

موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Analysis of the Zar Ritual and its Representation in Contemporary Iranian Cinema through the Lens of Mary Douglas’s Theory of the Ritual Body (Case Study: Nasser Taghvai’s Documentary, The Wind of Jinn)

نویسندگان English

Fateme Mousavi 1
Ali Asghar fahimifar 2
1 MSc. Student in Art Research, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran.
2 Associate Professor of Art Research, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran.
چکیده English

Extended Abstract
The Zar ritual, one of the most enduring healing traditions in southern Iran, is deeply rooted in the spiritual and cultural heritage of Afro-Iranian communities along the Persian Gulf. Practiced as a response to psychological distress, trauma, and embodied imbalance, Zar relies on rhythmic music, trance-inducing dance, and communal participation to expel afflictive spirits and restore harmony. Beyond its therapeutic dimension, the ritual provides a culturally grounded space for negotiating marginalization, identity, and embodied expression—particularly for women, who frequently occupy central roles. In contemporary Iranian documentary cinema, Zar has been represented through different interpretive lenses, with Nasser Taghvai’s The Wind of Jinn (1969) standing as the earliest and most influential cinematic exploration of this ritual.
This study applies Mary Douglas’s theory of the ritual body to analyze how The Wind of Jinn represents Zar as a mechanism for confronting disorder, redefining symbolic boundaries, and reintegrating the afflicted individual into society. Douglas conceptualizes the body as a microcosm of the social order, where states of pollution signify disruptions in collective norms. Rituals, in her view, serve to realign bodily and social boundaries, re-establish equilibrium, and restore the “polluted” or “marginal” body to communal acceptance. In the context of Zar, possession is interpreted as a symbolic disturbance that unsettles both bodily integrity and social cohesion, while the ritual process functions as an instrument of purification and reintegration.
Methodologically, this research follows a descriptive-analytical approach, relying on documentary sources, anthropological studies, and a close reading of Taghvai’s film. The analysis focuses on three interrelated dimensions: the structural logic of the Zar ritual, the cinematic strategies through which The Wind of Jinn constructs ritual meaning, and the sociocultural implications of representing a marginalized Afro-Iranian practice within the context of Iranian modernity. This integrated framework offers insight into how Taghvai’s documentary transcends simple ethnographic recording and participates in the interpretive reconstruction of embodiment, community, and identity.
The findings suggest that The Wind of Jinn frames Zar as a dynamic cultural system in which disorder is externalized as a possessing spirit—an intrusive “Other” whose presence destabilizes bodily and social order. Taghvai reinforces this symbolism through close-up shots of trembling bodies, rhythmic editing that mirrors trance states, and spatial compositions that evoke isolation and displacement. As the ritual unfolds, disorganized bodily movements gradually shift toward synchronized collective actions, visually embodying the transition from fragmentation to restored harmony. This progression aligns with Douglas’s understanding of ritual as a mechanism that transforms the “out-of-place” body into a reintegrated social presence.
A central component of the study concerns the gendered dimensions of Zar. Women, often constrained within patriarchal social structures, assume prominent roles as spiritual mediators, healers, musicians, and expressive subjects. Through trance, vocalization, and dance, they articulate suppressed emotions and reclaim agency within a cultural space that legitimizes their embodied expression. Taghvai’s emphasis on women’s gestures, ritual authority, and relational dynamics underscores the extent to which Zar functions as both an emotional outlet and a site of social empowerment.
The film also highlights Zar’s diasporic and racial origins. By foregrounding African-derived musical rhythms, linguistic traces, and ritual gestures, The Wind of Jinn situates Zar within a broader history of Afro-Iranian cultural continuity. This attention disrupts dominant narratives in Iranian cultural representation, drawing visibility to marginalized communities whose identities have been shaped by historical displacement and cultural blending. In this sense, the documentary not only records ritual practice but also affirms the plural and multiethnic fabric of Iranian society.
Ultimately, the study argues that Taghvai’s documentary exemplifies how traditional rituals can be both preserved and reframed through cinematic representation. By employing Douglas’s theoretical framework, the film reveals Zar as a site of cultural resistance, emotional catharsis, and communal reintegration. The documentary bridges tradition and modernity, showing that Zar remains a meaningful mechanism for processing trauma, negotiating identity, and sustaining cultural continuity in contemporary Iranian society. Through its immersive aesthetic strategies and anthropological sensitivity, The Wind of Jinn demonstrates how documentary cinema can illuminate the embodied and symbolic dimensions of rituals that continue to shape collective memory and social belonging.

کلیدواژه‌ها English

Contemporary Iranian Cinema
Mary Douglas
The Wind of Jinn
Zar Ritual
Nasser Taghvai
Marginalization
منابع و مأخذ
الشاهی، احمد (۱۳۸۷). زار در میان شایقیه شمال سودان، ترجمۀ مهرداد وحدتی، انسان‌شناسی و فرهنگ. . http://anthropology.ir/node/3340
جوینی، عطا ملک (۱۳۲۹). تاریخ جهانگشای جوینی، به کوشش محمد قزوینی، لیدن.
حسن‌زاده، علیرضا (۱۳۸۱). افسانه زندگان، تهران: نشر باز و بقعه.
حسن‌زاده، علیرضا (۱۳۸۷). آیین و رستاخیز خاطره، در خاطرات مردم‌شناسان ایران، تهران: پژوهشکده مردم‌شناسی و نشر افکار.
حسن‌زاده، علیرضا (۱۳۹۰). گفتگو با حلقه زار و تحلیل مردم‌شناختی آن، مجله تاریخ پزشکی - علمی پژوهشی، 3(6)، 13–41. https://doi.org/10.22037/mhj.v3i6.10229
خدایی، محبوبه (۱۳۸۸). خلاصه درس‌ها و مجموعه تست‌های آزمون کارشناسی ارشد رشتۀ فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران، تهران: پازینه.
داگلاس، مری (۱۴۰۰). پاکی و خطر: تحلیل ناپاکی و تابو، ترجمۀ لیلا اردبیلی، تهران: نشر لوگوس.
درویشی، محمدرضا (۱۳۸۴). دائره‌المعارف سازهای ایران (جلد دوم: پوست‌صداها و خودصداهای نواحی ایران)، تهران: ماهور.
راعی، پیمان (۱۳۹۳). راز زار (پژوهشی بر باورها و آیین‌های اهل هوا در جنوب ایران)، مطالعات خلیج فارس، ۱ (۳)، ۱۲۱-۱۲۴.
راهکانی، روح انگیز (۱۳۷۷). تاریخ موسیقی ایران، تهران: پیشرو.
ساعدی، غلامحسین (۱۳۴۵). اهل هوا. تهران: انتشارات موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
صبای مقدم، ماریا (۱۳۸۸). نگاهی به اعتقادات و مراسم زار در میان ساکنان سواحل جنوب غربی ایران، نجوای فرهنگ، شمارۀ ۱۱ ـ ۴، ص. ۲۳ ـ ۳۰
صائمی، رضا (۱۴۰۳). قوم‌نگاری از مناسک محرم: یادداشت درباره مستند اربعین اثر ناصر تقوایی، هم‌میهن آنلاین. قوم‌نگاری از مناسک محرم.
عبداللهیان، حمید؛ آقایی، عاطفه و معصومه شفعتی (۱۳۹۴). بازنمایی مراسم «اهل هوا» در فیلم مستند «باد جن»، مطالعات جامعه‌شناختی، دوره ۳۲، شماره ۲، صص. ۲۰۳-۲۳۳.
عفیفی، رحیم (۱۳۷۴). اساطیر و فرهنگ ایران در نوشته‌های پهلوی، تهران: توس.
کریگان، کیت (۱۳۹۴). کتاب جامعه‌شناسی بدن: نظریه‌های مدرن، پست‌مدرن و پساساختارگرایانه، ترجمۀ محسن ناصری‌راد، تهران: نقش‌و‌نگار.
کریستن سن، آرتور (۱۳۶۷). ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، تهران: امیرکبیر.
محمدی مهر، غلامرضا و عبدالله بیچرانلو (۱۳۹۳). بازنمایی فرهنگ ایران در فیلم‌های ایرانی تحسین شده در جشنواره‌های بین‌المللی، مطالعات فرهنگ و ارتباطات، ۱۵، ۱۵۵-۱۷۶. DOI: 10.22059/jsr.2017.61043
معین، محمد (۱۳۵۵). مزدیسنا و ادب پارسی، جلد اول، چاپ سوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
مصاحب، غلامحسین (۲۰۰۶). دائره‌المعارف فارسی (دائره‌المعارف مصاحب)، تهران: امیرکبیر.
نفیسی، حمید (۱۳۹۰). تاریخ اجتماعی سینمای ایران، ترجمۀ محمد شهبا، تهران: مینوی خرد.
یاحقی، محمدجعفر (۱۳۶۹). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی، تهران: سروش.
 
Abdollahian, H., Aghaei, A., & Shafati, M. (2015). Baznamayi-ye Marasem-e Ahl-e Hava dar Film-e Mostanad-e Bad-e Jinn [Representation of the "People of the Wind" Ritual in the Documentary "The Wind of Jinn"]. Sociological Studies, 32(2), 203–233. [in Persian]
Afifi, R. (1995). Asatir va Farhang-e Iran dar Neveshteh-ha-ye Pahlavi [Myths and Culture of Iran in Pahlavi Texts]. Tehran: Toos. [in Persian]
Ahrabi, S. (2023). Exploring Iranian cinema: From classics to contemporary film. Orienttrips.
Al-Shahi, A. (2008). Zar dar Miyan-e Shayghiyeh-ye Shomal-e Sudan [Zar among the Shayghiya of Northern Sudan] (M. Vahdati, Trans.). Anthropology and Culture. Retrieved from http://anthropology.ir/node/3340 [in Persian]
An Anthropological Lens on Zar Rituals in S. Iran. (2011). FILMCENASIA: REVIEWS ON FILMS ABOUT CENTRAL ASIA.
Beasley, E., Wallace, R., Coetzer, A., Nel, L., & Pieracci, E. (2022). Roles of traditional medicine and traditional healers for rabies prevention and potential impacts on post-exposure prophylaxis: A literature review. PLoS Neglected Tropical Diseases, 16(1), e0010057.
Beeman, W. O. (2015). The Zar in the Persian Gulf: Performative dimensions. Anthropology of the Contemporary Middle East and Central Eurasia, 3(1), 1–12.
Beeman, W. O. (2018). Anthropology of the Middle East, Vol. 13(1), 69–81. doi:10.3167/ame.2018.130106.
Boddy, J. (1989). Wombs and alien spirits: Women, men, and the Zar cult in Northern Sudan. University of Wisconsin Press.
Bonta, B. (2010). Nubian Zar Ceremony Is Changing. Peaceful Societies.
Cregan, K. (2006). The sociology of the body: Mapping the abstraction of embodiment. London: SAGE Publications  [In Persian]
Christensen, A. (1988). Iran dar Zaman-e Sasanian [Iran during the Sassanian Era] (R. Yasemi, Trans.). Tehran: Amir Kabir. [in Persian]
Darvishi, M. R. (2005). Da'erat-ol-Ma'aref-e Sazha-ye Iran (Vol. 2: Poost-Seda-ha va Khod-Seda-ha-ye Navahi-ye Iran) [Encyclopedia of Iranian Instruments (Vol. 2: Membranophones and Idiophones of Iranian Regions)]. Tehran: Mahoor. [in Persian]
Douglas, M. (1966). Purity and danger: An analysis of the concepts of pollution and taboo. Routledge & Kegan Paul.
Douglas, M. (2002). Natural Symbols (2nd ed.). Taylor and Francis.
Edelstein, M. (2002). Lost Tribes and Coffee Ceremonies. Journal of Refugee Studies.
El-Aswad, E. S. (2002). Religion and Folk Cosmology: Scenarios of the Visible and Invisible in Ritual. Greenwood Publishing Group, 125–126.
Finn, D. (2020). Social Structures. Moral Agency within Social Structures and Culture.
Gupta, S. (2025). How Camera Angles Influence Emotions. Yaabot. https://yaabot.com/28305/cinematography-and-psychology-how-the-camera-decides-what-we-feel/
Hassan Zadeh, A. (2002). Afsaneh-ye Zendegan [The Legend of the Living]. Tehran: Nashr Baz va Bogheh. [in Persian]
Hassan Zadeh, A. (2008). Ayin va Rastakhiz-e Khatereh, dar Khatereh-ye Mardomshenasi-ye Iran [Ritual and the Resurrection of Memory, in the Memories of Iranian Anthropologists] (Zh. Moshiri, Ed.). Tehran: Research Institute of Anthropology and Afkar Publishing. [in Persian]
Hassan Zadeh, A. (2011). Goftogu ba Halqeh-ye Zar va Tahlil-e Mardomshenakhti-ye An [Dialogue with the Zar Circle and Its Anthropological Analysis]. Quarterly of Medical History. [in Persian]
Hillmann, M. (2002). Translating Modernist Persian Fiction into Iranian Feature Films. International Iranian Film Conference. Lincoln Center, New York City.
Lorenzi, D. (2024). Iranian Cinema: Inspiring Global Film Narratives. surfiran mag.
Ingram, I. (2023). Cultural and Spiritual Loss in Native Title. Australian Journal of Law and Religion.
Jinn and Wish-Granting: Myth or Reality?. (2024). Soul.
Juvayni, A. A. A. M. (1958). The history of the world-conqueror (J. A. Boyle, Trans.). Manchester: Manchester University Press. (Original work published 1260). doi: 10.2307/25202208 [In Persian]
Kenyon, S. (2015). Spirits and slaves in central Sudan: The Red Winds of Sennar. New York: Palgrave Macmillan.
Khodaei, M. (2009). Kholaseh Dars-ha va Majmooeh Test-ha-ye Azmoon-e Karshenasi Arshad Reshteh-ye Farhang va Zabanhaye Bastani-ye Iran [Summary of Lessons and Test Collections for the Master's Exam in the Field of Ancient Iranian Culture and Languages]. Tehran: Pazineh. [in Persian]
Larsen, K. (2004). Multiculturalism through Spirit Possession. International Institute for the Study of Islam in the Modern World (ISIM)-Newsletter, 14, 14–15.
Lewis, I. M. (1971). Ecstatic religion: An anthropological study of spirit possession and shamanism. Penguin Books.
Limbert, M. (2006). Women, Gender and Spirit Possession. In S. Joseph & A. Nagmabadi (Eds.), Encyclopedia of Women and Islamic Cultures: Family, Body, Sexuality and Health (pp. 425–426). The Netherlands: Brill.
MacDougall, D. (1998). Transcultural Cinema. Princeton University Press.
Meijing, C. (2022). On the Psychological Healing Effect of Mourning Ceremony on the Bereaved. Psychology of China.
Mianji, F., & Semnani, Y. (2016, January 8). Zar Spirit Posession in Iran and African Countries: Group Distress Culture Bound Syndrome or Cultural Concept of Distress. Document presented at Tehran University of Medical Sciences, Psychiatry and Psychology Research Center, Tehran, Iran.
Moghaddam, M. S. (2011). Africans in Iran: Zar Ritual and African Cultural Influence.
Moghaddam, M. S. (2013). African Diaspora in Iran: Zar Ritual and African Cultural Influence. ASA 2013 Annual Meeting Paper. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=2237256
Moghaddam, M. S. (2009). Negahi be Eteghadat va Marasem-e Zar dar Miyan-e Sakenan-e Savahel-e Jonoub-e Gharbi-ye Iran [A Look at the Beliefs and Rituals of Zar among the Inhabitants of the Southwestern Coasts of Iran]. Najva-ye Farhang, 11(4), 23–30. [in Persian]
Mohammadi Mehr, G., & Bicharanlou, A. (2014). Baznamayi-ye Farhang-e Iran dar Film-ha-ye Irani-ye Tahsin Shodeh dar Jashnvareh-ha-ye Beynolmelali [Representation of Iranian Culture in Iranian Films Praised at International Festivals]. Cultural and Communication Studies, 15, 155–176. [in Persian]
Moein, M. (1976). Farhang-e Farsi [Persian Dictionary]. Tehran: Amir Kabir. [in Persian]
Mosahab, G. (2006). Da'erat-ol-Ma'aref-e Farsi (Da'erat-ol-Ma'aref-e Mosahab) [Persian Encyclopedia (Mosahab Encyclopedia)]. Tehran: Amir Kabir. [in Persian]
Naficy, H. (2011). Tarikh-e Ejtemaei-ye Sinema-ye Iran [A Social History of Iranian Cinema] (M. Shahba, Trans.). Tehran: Minouye Kherad. [in Persian]
Raee, P. (2014). Raz-e Zar (Pazhooheshi bar Bavarha va Ayin-ha-ye Ahl-e Hava dar Jonoub-e Iran) [The Secret of Zar (A Study on the Beliefs and Rituals of the People of the Wind in Southern Iran)]. Persian Gulf Studies, 1(3), 121–124. [in Persian]
Rahkani, R. (1998). Tarikh-e Musiqi-ye Iran [The History of Iranian Music]. Tehran: Pishro. [in Persian]
Sa'edi, G. (1966). Ahl-e Hava [The People of the Wind]. Tehran: Institute for Social Studies and Research. [in Persian]
Saemi, R. (2024). Qomnegari az Marasem-e Moharram: Yaddasht darbareh Mostanad-e Arbaeen Asar-e Naser Taqvaei [Ethnography of Muharram Rituals: Notes on the Documentary "Arbaeen" by Naser Taqvaei]. Ham-Mihan Online. [in Persian]
Shadiev, R., Wang, X., & Huang, Y.-M. (2021). Cross-cultural learning in virtual reality environment: facilitating cross-cultural understanding, trait emotional intelligence, and sense of presence. Educational Technology Research and Development, 69.
Stoupa, E.-P. (2016). Ζār: spirit possession or ritual healing?. Cemmis.
Taghvaie, N. (1969). The Jinn’s Wind (Documentary).
Topper, M. D. (1987). The Traditional Navajo Medicine Man: Therapist, Counselor and Community Leader. Journal of Psychoanalytic Anthropology, 10, 217–249.
Turner, E. (2010). Experiencing Ritual: A New Interpretation of African Healing. University of Pennsylvania Press.
Turner, V. W. (1989). From Shamans to Healer: the Survival of an Inupiaq Eskimo Skill. Anthropology, 31, 3–24.
Van Gennep, A. (1960). The Rites of Passage. Routledge and Kegan Paul.
Vaziri, P. (2018). Pneumatics of blackness: Nāṣir Taqvā’ī’s Bād-i Jin and modernity’s anthropological drive. Persian Literature and Modernity: Production and Reception.
Vaziri, P. (2023). Racial Blackness and Indian Ocean Slavery: Iran’s Cinematic Archive. University of Minnesota Press.
Yahaghi, M. J. (1990). Farhang-e Asatir va Dastanvareha dar Adabiyat-e Farsi [Dictionary of Myths and Legends in Persian Literature]. Tehran: Soroush. [in Persian]
Yaseen, M., Rauf, A., & Anwar, A. (2022). The Representation of Socio-cultural Aspects in Atta Shad’s Poem “Shepank/Shepherd” and “Dil Greet O Shap Naret/ Heart Weeps and Night Moans”.
Al-Sayyad, M. Y. (2021). The Transformation of “Zār” from a Therapeutic Ritual into a Musical Performance by Mazaher Ensemble. Journal of Music Arts, 2021. [in Arabic]