فصلنامه مطالعات هنر

فصلنامه مطالعات هنر

تحلیل سطوح سه‌گانه معنا در نگاره‌ی«گوی باختن مهر با کیوان شاه» با تکیه‌بر آرای اروین پانوفسکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد پژوهش هنر دانشگاه آزاد اسلامی نجف‌آباد، نجف‌آباد، ایران.
2 استاد دانشگاه آزاد اسلامی نجف‌آباد، نجف‌آباد، ایران.
10.22083/ssa.2026.573430.1121
چکیده
نگارۀ «گوی باختن مهر با کیوان شاه» با بهره‌گیری از رمزگان نجومی، اسطوره‌ای و تصویری، لایه‌هایی از معنا فراتر از روایت ظاهری خود می‌آفریند و نمونه‌ای شاخص از ظرفیت مفهومی نگارگری دوره تیموری محسوب می‌شود. باوجود اهمیت اثر، پژوهش‌های پیشین عمدتاً بر جنبه‌های تاریخی، سبکی و انتساب هنری تمرکز داشته و تحلیل شمایل‌شناختی نظام‌مند آن کمتر موردتوجه قرار گرفته است. مسئله اصلی پژوهش حاضر بررسی چگونگی بازنمایی مفاهیم فلسفی، سیاسی و کیهان‌شناختی در نگاره از طریق زبان تصویر و در چارچوب سه سطح شمایل‌شناسی پانوفسکی است. هدف پژوهش تبیین ساختار معنایی اثر و آشکارسازی نسبت میان عناصر بصری و مفاهیم نمادین در بستر فکری و فرهنگی دوره تیموری است.روش تحقیق کیفی و توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر داده‌های کتابخانه‌ای و اسنادی است و نگاره در سه سطح پیش‌شمایل‌نگارانه، شمایل‌نگارانه و شمایل‌شناسانه تحلیل شد تا از توصیف صوری به تفسیر معنای ذاتی اثر گذر شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که تقابل نمادین مهر و کیوان، همراه با سازمان‌دهی رنگ، جهت حرکت پیکره‌ها و ترکیب‌بندی مرکزی، بیانگر تنش میان اراده انسانی و نظم کیهانی است و در سطح سیاسی استعاره‌ای از مشروعیت سلطنت، آزمون قدرت و گردش اقبال در گفتمان تصویری عصر تیموری ایجاد می‌کند. درنتیجه، این نگاره نه صرفاً صحنه‌ای روایی، بلکه متنی بصری است که پیوند میان اسطوره، نجوم و ایدئولوژی سلطنتی را در قالب نظامی نشانه‌ای و معنادار بازنمایی می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analysis of the Three Levels of Meaning in the Miniature “Losing the Ball to Mehr and King Keyvān” Based on Erwin Panofsky’s Theories

نویسندگان English

Shahla Habibinia 1
Seyed Ehsan Rouholamin 2
1 Master`s degree student in Art Research,Faculty Of Art,Architecture And Urban Planning, Islamic Azad University of Najafabad, Iran
2 Professor at Islamic Azad University Najafabad, Iran
چکیده English

Introduction: The painting “Mihr Losing the Polo Ball to King Kayvān” represents a significant example of Timurid visual culture, where narrative imagery simultaneously functions as a symbolic system. Previous research has largely focused on stylistic features, historical context, and attribution, with limited attention to systematic iconological interpretation. This study examines how the painting conveys layered meanings through astronomical, mythological, and political symbolism, addressing how visual elements communicate philosophical and cosmological concepts within Panofsky’s three-level iconological framework. The aim is to demonstrate that the work functions not merely as illustration but as a visual discourse on sovereignty, fate, and cosmic order.
Methods: A qualitative, descriptive-analytical approach based on library sources, historical chronicles, and studies on Persian symbolism and cosmology was employed. The painting was analyzed through three stages: pre-iconographic description (formal and perceptual features, including composition, gesture, spatial relations, and color), iconographic analysis (motifs interpreted through textual, mythological, and cultural references), and iconological interpretation (synthesizing findings to reveal intrinsic meanings and their relation to kingship, temporality, and celestial determinism).
Results: The analysis reveals that the central positioning of the ball, chromatic contrasts, and spatial dynamics structure a symbolic opposition between Mihr and Kayvān, reflecting dualities of luminosity versus limitation and vitality versus restraint. The spherical form and unstable trajectory of the ball encode cyclical motion and the fluctuating nature of power, while costume and spatial hierarchy reinforce distinctions in authority and agency. The depicted game operates as an allegorical model of political legitimacy and the circulation of power.
Discussion: The painting visualizes Timurid conceptions of rulership, linking political authority to cosmological order. The tension between figures reflects concerns of succession, stability, and the temporality of power. Iconologically, the work integrates myth, astronomy, and ideology into a coherent visual discourse, demonstrating the value of multi-level analysis for uncovering cultural meanings in Persian painting.

کلیدواژه‌ها English

Persian painting
iconology
Timurid art
visual symbolism
kingship
cosmology
آذرنوش، آذرتاش (1392). تاریخ چوگان در ایران و سرزمین‌های عربی (چاپ دوم). تهران: ماهی.
ابراهیمی، مرجان و عبدالحسین ابراهیمی (1395). بررسی تحلیلی چوگان در اشعار فارسی با تکیه‌بر هنر نمودن سیاوش پیش افراسیاب در شاهنامه، فصلنامه پژوهش‌های ادبی و بلاغی، 4(13)، 113-127.
بهرامی، حسن (1379). تاریخ هنر ایران. تهران: سمت.
بلتینگ، هانس (1394). تصویر و فراموشی. (م. فرهادپور و ا. جهان‌دیده، مترجمان). تهران: نشر آگاه.
پاکباز، رضا (1383). دایرۀ‌المعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر.
پانوفسکی، اروین (1395). مطالعاتی در آیکونولوژی. (ن. اخوان‌اقدم، مترجم). تهران: نشر نظر.
جامی، عبدالله (1386). تحفه‌الاحرار. تهران: زوار.
عباسی، رضا و همکاران (1389). عنایت به شاهنامه فردوسی و شاهنامه‌سرایی در عصر فرمانروایی مغولان بر ایران (بررسی موردی: دو شاهنامه خطی در تاریخ مغول)، جستارهای نوین ادبی، 43(2)، 19-44.
عبدی، نسرین (1391). درآمدی بر آیکونولوژی: نظریه‌ها و کاربردها. تهران: سخن.
تبریزی، شمس‌الدین حاج محمد بن احمد (1393). مهر و مشتری عصار. انتشارات بنیاد شکوهی.
کاظمی، ناصر (1388). بررسی ساختار بصری شاهنامه بایسنقری. نامه فرهنگستان هنر، (12).
کلاوس، کارل (1384). درآمدی بر نشانه‌شناسی هنر. (ع. شعاری‌نژاد، مترجم). تهران: سمت.
مختاریان، بهنام (1395). آیکونولوژی: نظریه و روش در تحلیل و تفسیر تصویر، فصلنامه چیدمان، 5(14)
مجتهدی، کریم (1384). تأملی در نسبت هنر و تفکر. تهران: طرح نو.
موحد ابطحی، علی (1391). نگارگری ایرانی از دیرباز تا امروز. تهران: سروش.
مولادوست، سارا و همکاران (1402). تحلیل ابعاد فرهنگی بازی چوگان در ایران، پژوهش‌نامه فرهنگ و رسانه (نامه فرهنگ و ارتباطات)، 7(2)، 103-132.
میراحمدی، وحید (1395). تاریخ نگارگری ایران. تهران: سمت.
میرزایی، محمد (1392). بررسی تکنیک‌های نگارگری تیموری با تأکید بر مکتب هرات، فصلنامه هنرهای زیبا - هنرهای تجسمی، (45).
نصری، امیر (1391). خوانش تصویر از دیدگاه اروین پانوفسکی، فصلنامه کیمیای هنر، 1(16).
ویلبر، دیوید (1365). معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانیان. (ع. فریار، مترجم). تهران: علمی و فرهنگی.