فصلنامه مطالعات هنر

فصلنامه مطالعات هنر

بازتاب داستان خسرو و شیرین نظامی گنجوی در هنرهای نگارگری و پارچه‌بافی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
زهرا تقدس نژاد 1
سید عبدالمجید شریف زاده 2
1 دکتری تاریخ تحلیلی تطبیقی هنر اسلامی، کارشناس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
2 استادیار بازنشسته پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
10.22083/ssa.2024.492428.1053
چکیده
هنر و ادبیات ایران در دوره صفوی، یکی از درخشان‌ترین دوره‌های فرهنگی ایران، تحت تأثیر مضامین عاشقانه و نمادین قرار داشت. داستان خسرو و شیرین اثر نظامی گنجوی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین روایت‌های عاشقانه مورد توجه هنرمندان قرار گرفته است. با این‌حال، ارتباط عمیق بین هنر بصری و ادبیات در این دوره به‌طور کامل بررسی نشده است. نگاره‌های آبتنی شیرین و پارچه‌های عصر صفوی نمونه‌هایی از این هم‌نشینی هستند که به فهم بهتر بازتاب داستان‌های عاشقانه در هنر بصری و تأثیر آن بر زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم کمک می‌کنند. این مطالعه به بررسی دو نگاره آب‌تنی شیرین و یکپارچه با نقش مشابه می‌پردازد و لحظات کلیدی داستان خسرو و شیرین را به تصویر می‌کشد. پژوهش به دنبال پاسخ به این سؤالات است:

1. با مبنا قرار دادن داستان خسرو و شیرین نظامی گنجوی، میزان تبعیت از داستان در تصاویر مورد بحث در نگارگری و پارچه‌بافی به چه میزان است؟

 ۲. با استناد به پارچه‌ای که تصویر داستان خسرو و شیرین را به نمایش می‌گذارد، چه نشانه‌هایی از آشنایی طراح این اثر با هنر نگارگری قابل مشاهده است؟ و چگونه این آثار می‌توانند به‌عنوان ابزارهایی برای انتقال مفاهیم فرهنگی و اجتماعی در آن دوره عمل کنند؟
یافته‌ها نشان می‌دهند که روایت آبتنی شیرین بر روی نگاره‌ها و پارچه‌های عصر صفوی مضامین عاشقانه و نمادین داستان را به‌خوبی بازتاب می‌دهد. ایجاد کتابخانه‌ها و کارگاه‌های سلطنتی موجب گردهمایی هنرمندان برجسته شد و زمینه‌ساز خلق آثار ارزنده‌ای گردید.
کلیدواژه‌ها
خسرو شیرین
پارچه‌بافی
صفوی
نگارگری
نقش

عنوان مقاله English

Reflection of the story of Khosrow and Shirin by Nezami Ganjavi in ​​the arts of painting and weaving

نویسندگان English

zahra Taghadosnejad 1
Seyed Abdol Majid Sharifzadeh 2
1 PhD in Comparative Analytical History of Islamic Art, Cultural Heritage and Tourism Research Institute
2 Retired Assistant Professor, Cultural Heritage and Tourism Research Institute
چکیده English

The art and literature of Iran during the Safavid period, one of the brightest cultural epochs in Iranian history, were significantly influenced by romantic and symbolic themes. The story of Khosrow and Shirin by Nezami Ganjavi has been a focal point for artists as one of the most important romantic narratives. However, the deep connection between visual arts and literature in this period has not been thoroughly examined. The illustrations of Shirin bathing and textiles from the Safavid era are examples of this coexistence that aid in a better understanding of how romantic stories are reflected in visual art and their impact on the social and cultural life of the people. This study examines two illustrations of Shirin bathing and a textile with a similar motif, depicting key moments of the Khosrow and Shirin story. The research aims to answer the following questions:
 1-  To what extent does the visual representation in the discussed miniature paintings and textiles adhere to the story of Khosrow and Shirin by Nezami Ganjavi?
  2- Based on the textile displaying the story of Khosrow and Shirin, what signs indicate the designer’s familiarity with the art of miniature painting? How can these works serve as tools for conveying cultural and social concepts of that era?
The findings indicate that the narrative of Shirin bathing in the illustrations and textiles from the Safavid era effectively reflects the romantic and symbolic themes of the story. The establishment of libraries and royal workshops facilitated the gathering of prominent artists and paved the way for the creation of valuable works.

کلیدواژه‌ها English

Khosrow Shirin
Textile Weaving
Safavid
Miniatures
Motifs
امیرراشد، سولماز (1394). جلوه‌های تصویری منظومه خسرو شیرین بر پارچه‌های دوره صفوی. اولین کنفرانس بین‌المللی هنر، صنایع دستی و گردشگری. مؤسسه عالی علوم و فناوری خوارزمی. شیراز. ایران. 24 دی‌ماه.
ایرانشهر (1343). کمیسیون ملی یونسکو. ج 2. نشریه شماره 22.
پاکباز، روئین (1379). دایره‌المعارف هنر (نقاشی، پیکره سازی و هنر گرافیک). فرهنگ معاصر. تهران.
پورجوادی، نصرالله (1370). شیرین در چشمه. نشر دانش، (64)، 2-11.
ثروت، منصور (1370). یادگار گنبد دوار. تهران: امیرکبیر.
چاوشی نجف‌آبادی، فاطمه، مجابی، سیدعلی و صادقی، مهدی (1397). مطالعه تطبیقی خسرو و شیرین در متن منظومه نظامی گنجوی و نگاره‌های آن. هنرهای صناعی ایران، 2(1)، 35-55. DOI: 10.22052/2.1.35
حسینی، مریم (1387). ریشه‌های زن در ستیزی در ادبیات کلاسیک فارسی. تهران: سرچشمه.
ذکاء، یحیی (. 7-11.
رجبی، محمدعلی (1384). شاهکارهای نگارگری ایران. تهران: موزه هنرهای معاصر. مؤسسه هنرهای تجسمی.
روح‌فر، زهره (1375). تاریخچه بافندگی شهر یزد و معرفی یک نمونه بافت غیاث نقش بند در موزۀ ملی ایران. موزه‌ها، (16)، تهران. 13-20.
زابلی‌نژاد، هدی (1387). بررسی نگاره‌های داستان خسرو و شیرین. کتاب ماه هنر. (126). 30 ـ 44.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1372). پیر گنجه در جستجوی نا کجا آباد. چاپ اول. تهران: سخن.
سعیدی سیرجانی، علی‌اکبر (1355). خلاصة خسرو و شیرین نظامی گنجوی. تهران: نشر بنیاد فرهنگ ایران.
سیوری، راجر (1372). ایران عصر صفوی. ترجمۀ کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
شریف‌زاده، سید عبدالمجید (1375). تاریخ نگارگری در ایران. تهران: حوزۀ هنری.
شه کلاهی، فاطمه (1401). الگوی ساختاری حاکم بر نگاره‌های آب‌تنی شیرین در سنت نقاشی ایرانی. نگارینه هنر اسلامی، 9(24)، 146-166. doi:  10.22077/NIA.2023.5866.1672
طالب‌پور، فریده (1386). تاریخ پارچه و نساجی در ایران. تهران: دانشگاه الزهراء (س).
طغیانی، اسحق، چوقادی، زینب (1388). الگوی پوشش در داستان خسرو و شیرین نظامی. زبان و ادبیات فارسی، 17(65)، 129-149.
کری ولش، آنتونی (1384). شاه عباس و هنرهای اصفهان. ترجمۀ احمد رضا تقاء. تهران: فرهنگستان هنر.
کریم زاده تبریزی، محمد علی (1376). احوال و آثار نقاشان قدیم ایران. ج 1. تهران: مستوفی.
مزداپور، کتایون (1371). خسرو و شیرین در دو روایت. فرهنگ، (10)، 409-429.
مستوفی بافقی، محمد مفید (1340). جامع مفیدی، ج 3. به تصحیح ایرج افشار. تهران: اسدی.
مشهدی، محمد امیر، میربلوچ‌زائی، اسحق (1392). عنصر کشمکش در منظومۀ خسرو و شیرین نظامی. پژوهشنامه ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، 11(21)، 163-180.
نصرآبادی اصفهانی، میرزا محمد طاهر (1317). تذکره نصر آبادی. تهران: چاپخانه ارمغان.
نظامی، الیاس بن یوسف (1391). کلیات خمسۀ حکیم نظامی گنجوی. تصحیح از روی صحیح‌ترین نسخه معتبر چاپ و خطی. تهران: امیرکبیر.
یزدانی، سوسن، روحانی، مسعود، رحمان اف، عبدالجبار (1391). بررسی جنبه‌های تاریخی دو منظومه غنایی خسرو شیرین نظامی و شیرین و خسرو امیر خسرو دهلوی. پژوهشنامۀ ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، 10(19)، 167-186. DOI: 10.22111/jllr.2012.984
 یغمایی، حبیب (1329). خلاصه داستان خسرو و شیرین بنا به گفته نظامی. یغما، (27). تهران. 250-254.
 
منابع اینترنتی
URL1:https://www.metmuseum.org/collection/the-collection-online/search/452846
URL2: https://www.clevelandart.org/art/1944.499
URL3:https://artgallery.yale.edu/collections/objects/49670
URL4: https://www.clevelandart.org/art/1944.499.b
URL5: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/450724
URL6:https://www.christies.com/lot/lot-a-afavid-velvet-panel-signed-by-5721498/?
 
[In Persian]
Amir Rashid, Solmaz. (2015). "Visual Aspects of the Khosrow and Shirin Epic on Safavid Era Fabrics. First International Conference on Art, Handicrafts, and Tourism. Kharazmi Higher Institute of Science and Technology. Shiraz, Iran. December 24.
[In Persian]
Iranshahr. (1964). National Commission of UNESCO, Vol. 2. Publication No. 22.
[In Persian]
Pakbaz, Rouein. (2000). Encyclopedia of Art (Painting, Sculpture, and Graphic Art). Contemporary Culture. Tehran.
[In Persian]
Pourjavadi, Nasrollah. (1991). Shirin in the Spring. Danesh Publication.
[In Persian]
Sarvat, Mansour. (1991). The Legacy of the Rotating Dome. Tehran: Amir Kabir.
[In Persian]
Chavoshi Najaf Abadi, Fatemeh; Mojabi, Seyed Ali; Sadeghi, Mahdi. (2018). "Comparative Study of Khosrow and Shirin in the Text of Nezami Ganjavi's Epic and Its Illustrations." Iranian Industrial Arts. Vol. 2, No. 1. pp. 35-55. DOI: 10.22052/2.1.35
[In Persian]
Hosseini, Maryam. (2008). Roots of Women in Conflict in Classical Persian Literature. Tehran: Sarchehmeh
[In Persian]
Zekaa, Yahya. (1962). "Ghiyath Naqshband: A Talented Painter, a Gifted Poet, and a Skilled Weaver." Art and People. Vol. 1, No. 1, Aban
[In Persian]
Rajabi, Mohammad Ali. (2005). Masterpieces of Iranian Miniature Art. Tehran: Museum of Contemporary Art
[In Persian]
Rouhfar, Zahra. (1996). "A Brief History of Weaving in Yazd and Introduction of a Sample Weaving by Ghiyath Naqshband in the National Museum of Iran." Museums. No. 16. Tehran. pp 13-20..
[In Persian]
Zabeli Nejad, Hedi. (2008). "Examining Illustrations of the Khosrow and Shirin Story." Art Monthly Journal. No. 126. pp. 30-44.
[In Persian]
Zarinkoub, Abdolhossein. (1993). Pir Ganjeh in Search of Nowhere. First Edition. Tehran: Sokhan.
[In Persian]
Saidi Sirjani, Ali Akbar. (1976). Summary of Khosrow and Shirin by Nezami Ganjavi. Tehran: Foundation for Iranian Culture Publication
[In Persian]
Siouri, Roger. (1993). Iran in the Safavid Era, Translated by Kambez Azizi, Tehran: Markaz Publishing
[In Persian]
Sharifzadeh, Seyed AbdolMajid. (1996). History of Miniature Art in Iran. Tehran: Artistic Institute
[In Persian]
Shekarlahi, Fatemeh. (2022). "Structural Patterns in Illustrations of Shirin's Bathing in Iranian Painting Tradition." Islamic Art Journal. Vol. 9, No. 24. pp. 160-146
[In Persian]
Talepour, Farideh. (2007). History of Fabric and Textile in Iran. Tehran: Al-Zahra University Press
[In Persian]
Toghiani, Isaq; Choghadi, Zeynab. (2009). "The Pattern of Clothing in the Khosrow and Shirin Story by Nezami." Persian Language and Literature Journal. Vol. 17, No. 65. pp. 129-149.
[In Persian]
Kri Welch, Anthony. (2005). Shah Abbas and the Arts of Isfahan, Translated by Ahmad Reza Taqa. Tehran: Academy of Arts
[In Persian]
Karimzadeh Tabrizi, Mohammad Ali. (1997). The Lives and Works of Old Iranian Painters, Vol. 1. Tehran: Mostofi
[In Persian]
Mazdapur, Katayoun. (1992). "Khosrow and Shirin in Two Narratives." Culture Journal. No. 10. pp. 409-429
[In Persian]
Mostofi Bafghi, Mohammad Mofid. (1961). Jam'e Mofidi, Vol. 3, edited by Iraj Afshar. Tehran: Asadi
[In Persian]
Mashhadi, Mohammad Amir; Mirbolouchzai, Isaq. (2013). "The Element of Conflict in the Khosrow and Shirin Epic." Journal of Ghazal Literature Research at Sistan and Baluchestan University, Vol. 11, No. 21, Autumn and Winter, pp. 163-180.
[In Persian]
Nasrabadi Isfahani, Mirza Mohammad Taher. (1938). Tazkereh Nasr Abadi. Tehran: Armaghan Press
[In Persian]
Nezami, Elias ibn Yusuf. (2012). Complete Works of Hakim Nezami Ganjavi, edited from the most reliable printed and manuscript versions. Tehran: Amir Kabir
[In Persian]
Yazdani, Sosan; Rouhani, Masoud; Rahman Af, Abduljabar. (2012). "Examining Historical Aspects of Two Ghazal Epics: Khosrow Shirin by Nezami and Shirin and Khosrow by Amir Khosrow Dehlavi." Journal of Ghazal Literature Research at Sistan and Baluchestan University, Vol. 10, No. 19, pp. 186-167. DOI: 10.22111/jllr.2012.984
[In Persian]
Yaghmaei, Habib. (1950). "Summary of the Khosrow and Shirin Story According to Nezami." Yaghma Journal, No. 27, Mordad, Tehran. pp 250-254.