فصلنامه مطالعات هنر

فصلنامه مطالعات هنر

مطالعه نقش و رنگ قالی دستبافت سنه از منظر اصول سازمان دهی بصری اوکویرک (نمونه موردی: قالی محفوظ در موزه فرش ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سامرا سلیم پور
استادیار گروه پژوهشی هنرهای سنتی- پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگی
10.22083/ssa.2024.483232.1048
چکیده
ارزش‌های زیبایی‌شناختی هر اثر هنری نیازمند به درکی هنرشناسانه است. این درک از طریق سنجه‌های علمی، منطقی و به دور از حدس و گمان یا سلایق شخصی امکان‌پذیر است. زیبایی‌شناسی قالی دست‌بافت ایرانی، به‌عنوان یک اثر هنری، با توجه به گذشته تاریخی‌اش از طریق شناخت زیبایی‌های طرح، نقش، رنگ و مبتنی بر دیدگاه‌های عینی و ذهنی امری ضروری به نظر می‌رسد. چون اصول سازمان‌دهی بصری اوکویرک یکی از سنجه‌های علمی و شناخته شده در حوزه زیبایی-شناسی یک اثر هنری است؛ از این رو، در این مطالعه برای شناسایی زیبایی‌های عینی یک قالی دست‌بافت ایرانی مورد استفاده قرار گرفته است. هدف این پژوهش تحلیل زیبایی‌شناسی بصری یک تخته قالی دست‌بافت سنه (یا سنندج) است که در اواخر قرن 19 میلادی بافته شده و در حال حاضر در موزه فرش ایران نگهداری می‌شود. مهمترین پرسش‌های پیش روی این مطالعه آنست که اصول حاکم بر زیبایی‌شناسی بصری قالی مذکور کدامست و چگونه درک می‌شود؟ همچنین، میزان انطباق‌پذیری طرح، نقش و رنگ این قالی با اصول هفتگانه بصری اوکویرک تا چه حد است؟ روش این پژوهش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر منابع کتاب‌خانه‌ای است. نتایج نشان می‌دهد که پیاده‌سازی صحیح اصول هفتگانه ادراک دیداری اوکویرک (هماهنگی، تنوع، تناسب، تعادل، حرکت، تسلط و ایجاز) در نقش و رنگ قالی سنه، آن را به یک اثر هنری مطلوب در نگاه مخاطب تبدیل کرده است. همچنین، توجه به تناسبات هندسی، عنصر موثر رنگ و فضای نهایی خلق شده قالی مورد نظر را به سمت وحدتی سازمان یافته و نمادین سوق داده است.
کلیدواژه‌ها
قالی ایرانی
اصول سازمان دهی بصری
اوکویرک
موزه فرش ایران
سنندج

عنوان مقاله English

A study on the pattern and color of Saneh's rug from the perceptive of visual principles of Ocvirk (Case Study: Preserved Rug in Carpet Museum of Iran)

نویسنده English

Samera Salimpour Abkenar
Assistant Professor of Traditional Arts, Research Institute of Cultural, Heritage and Tourism
چکیده English

The aesthetic values of an artwork require artistic understanding. This understanding is possible through scientific and logical measures and away from speculation or personal tastes. The aesthetics of Iranian hand-woven rug, as a work of art, according to its historical past, through the recognition of the harmony of design, pattern, color and based on objective and subjective views, seems to be necessary. Because the principles of visual organization of Ocvirk is one of the scientific and well-known criteria in the field of aesthetics of a work of art; therefore, in this study, it has been used to identify the objective harmony of an Iranian hand-woven rug. This research aims to analyze the visual aesthetics of a hand-woven Seneh (or Sanandaj) rug, which was woven in the late 19th century and is currently kept in the Iranian Carpet Museum. The most important question is what are the principles of the visual aesthetics of the mentioned rug and how are they understood? Also, how compatible is the design, pattern, and color of this rug with the seven visual principles of Ocvirk? The research method is descriptive-analytical and based on library sources. The results show that the seven principles of visual perception (harmony, variety, proportion, balance, movement, dominate, and economy) in the pattern and color of the Saneh rug have turned it into a desirable work of art for the audience. Also, the geometric proportions, the effective element of color, and the final space created have led the rug to an organized and symbolic unity.

کلیدواژه‌ها English

Iranian rug
Principles of visual organization
Ocvirk
Carpet Museum of Iran
Sanandaj
ادواردز، آرتور سیسیل(1368). قالی ایران، ترجمۀ مهین‌دخت صبا. تهران: انتشارات فرهنگسرا.
البوزجانی، ابوالوفاء محمدبن محمد(1401). هندسه ایرانی، کاربرد هندسه در عمل، گردآوری سید علی‌رضا جذبی، چاپ نهم. تهران: انتشارات سروش.
السعید، عصام و پارمان، عایشه(1402). نقش‌های هندسی در هنر اسلامی، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، چاپ هشتم. تهران: انتشارات سروش.
اوکویرک، اوتوو؛ استینتسون، روبرت؛ ویگ، فیلیپ؛ بون، روبرت و کایتون، دیوید (1402). مبانی هنر: نظریه و عمل، ترجمۀ محمدرضا یگانه دوست، چاپ هشتم. تهران: انتشارات سمت.
ایتن، یوهانس(1399). عناصر رنگ، ترجمۀ بهروز ژاله‌دوست. تهران: انتشارات مارلیک.
ایمانی، الهه، مریم فروغی‌نیا(1400). زیبایی‌شناسی عینی در قالی‌های طرح حوضی و بندی یلمه و میتاخانی با دیدگاه میکل دوفرنه. گلجام، 17 (39): 131-147.
http://dorl.net/dor/20.1001.1.20082738.1400.17.39.5.7
تختی، مهلا، سامانیان، صمد و افهمی، رضا (1388). بررسی و تحلیل هندسی فرش‌های محرابی دوره صفویه. گلجام، 5 (14): 140-125.     http://dorl.net/dor/20.1001.1.20082738.1388.5.14.22.0
جوانی، اصغر، ایزدی جیران، اصغر، ناصر فکوهی و قانی، افسانه (1395). اصول زیبایی‌شناسی در قالی خشتی چالشتر. پژوهش هنر، 6(12): 39-53.
http://dorl.net/dor/ 20.1001.1.23453834.1395.6.12.10.5
حصوری، علی(1385). مبانی طراحی سنّتی در ایران. تهران: انتشارات چشمه.
دریایی، نازیلا(1386). زیبایی شناسی در فرش دست‌بافت ایران. تهران: انتشارات مرکز ملی فرش.
دریایی، نازیلا(1382). مبانی زیبایی شناسی فرش دست‌بافت ایران. تهران: انتشارات مرکز ملی فرش ایران.
ژوله، تورج(1381). پژوهشی در فرش ایران. تهران: انتشارات یساولی.
شاپوریان، رضا(1386). اصول کلی روان‌شناسی گشتالت. تهران: انتشارات رشد.
صادقی، سارا، رضالو، رضا، فیضی، فرزاد (1398). نمادشناسی نقوش حیوانی در گلیم کردستان. پژوهشنامه ادبیات کردی، 5(2): 141-165.                  https://doi.org/10.34785/J013.2020.784
قانی، افسانه، فاطمه مهرابی(1399). درآمدی بر زیبایی‌شناسی قالی خشتی چالشتر. رج‌شمار، 1: 137-151.                                                        https://doi.org/10.22077/rajshomar.2020.3394.1011
کاکاوند، سمانه(1401). تحلیل قالی میناخانی محفوظ در موزه بروکلین از منظر ادراک دیداری مکتب گشتالت. هنرهای صناعی اسلامی، 6(1): 123-132.         http://dx.doi.org/10.52547/jic.6.1.123
کامیار، مریم، آیت‌اللهی، حبیب‌الله و طاووسی، محمود (1387). الگوهای هندسی در فرش صفوی. گلجام، 4 (11): 11-24.                      http://dorl.net/dor/20.1001.1.20082738.1387.4.11.16.1
کبیری، فرانک، امیرحاجلو، پریسا(1393). بررسی نقش‌مایه‌های جانوری در قالی ترکمن. هنرهای کاربردی، 3(4)، 39-50.                                                     https://doi.org/10.22075/aaj.2014.378
مافی‌تبار، آمنه، کاتب، فاطمه و حسامی، منصور (1397). بررسی نگاره‌ای از نگاره‌پردازی‌های هزار و یک شب صنیع‌الملک با نظریه ادراک دیداری مکتب گشتالت. نگره، 13(45): 73-87.
https://doi.org/10.22070/negareh.2018.708
وثیق، بهزاد(1399). بررسی نقوش قالی بختیاری براساس مدل ترکیبی کاپلان-گشتالت. گلجام، 16 (37): 217- 233.                                  http://dorl.net/dor/20.1001.1.20082738.1399.16.37.9.0
Albuzjani, A. M. M. (2022). Applied Geometry. Translated with additions by Seyed Ali Reza Jazbi. Tehran: Soroush Publications. [In Persian].
Daryaie, N. (2007). The Aesthetic Principles of the Iran Handmade Carpet. Tehran: Iran National Carpet Center Publications. [In Persian].
Daryaie, N. (2003). Basics of Iranian Handmade Carpet Aesthetics. Tehran: Iran National Carpet Center Publications. [In Persian].
Edwards, A. C. (1989). The Persian Carpet. Translated by Mahindokht Saba. Tehran: Farhang Sara Publications. [In Persian].
El-Said, I., & Parman, A. (2023). Geometric Concepts in Islamic Art. Translated by Masoud Rajabnia. Tehran: Soroush Publications. [In Persian].
Gavani, A., Izadi, G., Fokohi, N., & Ghani, A. (2017). Principles of Native Aesthetics in Chaleshtor Lozenge Carpet. Journal of Pazhuhesh-E-Honar, 6(12), 39-53. http://dorl.net/dor/ 20.1001.1.23453834.1395.6.12.10.5 [In Persian].
Ghani, A., & Mehrabi, F. (2020). An Introduction to the Aesthetics of Chaleshtor’s Lozenge Rugs. Journal of Rajshomar, 1 (1), 137-151. https://doi.org/10.22077/rajshomar.2020.3394.1011 [In Persian].
Hasouri, A. (2006). Basics of Traditional Design in Iran. Tehran: Cheshme Publications. [In Persian].
Imani, E., & Foroughinia, M. (2021). Objective Aesthetics in Rural Rugs with Mikel Dufrenne’s Approach (Case Study: Yelmeh and Minakhani Designs). Goljaam, 17 (39), 131-147. http://dorl.net/dor/20.1001.1.20082738.1400.17.39.5.7 [In Persian].
Itten, J. (2020). The Elemental of Color. Translated by Behrouz Zhaledoust. Tehran: Marlik Publications. [In Persian].
Jouleh, T. (2002). A Research on Persian Rugs. Tehran: Yasavoli Publications. [In Persian].
Kabiri, F., & Amirhajiloo, P. (2014). A Study of Animal Motifs in Turkmen Carpets. Journal of Applied Arts, 3 (4), 39-50. https://doi.org/10.22075/aaj.2014.378 [In Persian].
Kakavand, S. (2022). Analysis of the Mina Khani Rug Preserved at the Brooklyn Museum using the Gestalt Theory of Visual Perception. Journal of Bi-Annual of Islamic Crafts, 6 (1), 123-132. http://dx.doi.org/10.52547/jic.6.1.123 [In Persian].
Kamyar, M., Ayatollahi, H., & Tavoosi, M. (2009). Geometrical Patterns in the Safavid Carpets. Goljaam, 4 (11), 11-24. http://dorl.net/dor/20.1001.1.20082738.1387.4.11.16.1 [In Persian].
Mafitabar, A., Kateb, F., & Hesami, M. (2018). Study of One of Sani al-Molk’s One Thousand and One Night Illustrations from Visual Perception Theory of Gestalt. Negareh Journal, 13 (45), 73-87. https://doi.org/10.22070/negareh.2018.708 [In Persian].
Ocvirk, O., Stinson, R., Wigg, F., Bone, R., & Cayton, D. (2023). Art Fundamentals: Theory and Practice. Translated by Mohammad Reza Yeganedoust. Tehran: Samt Publications. [In Persian].
Sadeghi, S., Rezalou, R., & Feizi, F. (2020). Symbols of the Animal Designs of Kurdistan Glim. Journal of Kurdish Literature, 5 (2), 141-165. https://doi.org/10.34785/J013.2020.784 [In Persian].
Shapourian, R. (2007). Basic Principles of Gestalt Psychology. Tehran: Roshd Publications. [In Persian].
Takhti, M., Samanian, S., & Afhami, R. (2010). Geometrical Study and Analysis of Mihrabi Carpets of Safavid Era. Goljaam, 14 (5), 125-140. http://dorl.net/dor/20.1001.1.20082738.1388.5.14.22.0 [In Persian].
Vasigh, B. (2020). Investigation of Bakhtiari Carpet Designs based on Kaplan-Gestalt Model. Goljaam, 16 (37), 217-233. http://dorl.net/dor/20.1001.1.20082738.1399.16.37.9.0 
[In Persian].