فصلنامه مطالعات هنر

فصلنامه مطالعات هنر

تحلیل بصری-مفهومی کاربست نگاره های فرش قم در معماری داخلی فضاهای نمایشگاهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مرسده مدنی
رضا نقدبیشی
گروه معماری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22083/ssa.2025.542539.1089
چکیده
هنر فرش‌بافی ایران، به‌ویژه فرش قم، به‌عنوان یکی از ارزشمندترین نمودهای هویت فرهنگی و هنری این سرزمین شناخته می‌شود؛ اما تحولات صنعتی، فشارهای اقتصادی و رقابت بازار جهانی موجب تضعیف جایگاه آن و فاصله‌گیری از اصالت‌های طراحی شده است. در این میان، بازتعریف شیوه‌های معرفی و نمایش فرش در فضاهای نمایشگاهی، می‌تواند به احیای جایگاه فرهنگی و اقتصادی آن کمک کند. مسئله اصلی پژوهش حاضر، شناسایی و تحلیل مؤلفه‌های بصری و مفهومی نگاره‌های فرش قم و بررسی امکان بازآفرینی آن‌ها در معماری داخلی نمایشگاه‌ هاست، به‌ گونه‌ای که تجربه‌ ای فرهنگی و روایی فراتر از کارکرد تجاری برای بازدیدکنندگان فراهم آید. پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای متنی و تصویری انجام شده است. در گام نخست، منابع علمی و اسناد تخصصی در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند. در گام دوم، شش نمونه شاخص فرش قم با نرم افزار MAXQDA بر اساس کدهای استخراج شده بررسی شد و شاخص‌ های چند معیاری مانند ضریب جاکارد و فاصله اقلیدسی برای سنجش شباهت و تمایز الگوها به کار رفت. یافته‌ها نشان داد که عناصری چون ترکیب‌بندی مرکز گرا، تقارن، ریتم تکراری، نقوش گیاهی و هندسی، و رنگ‌ پردازی نمادین، ظرفیت بالایی برای ترجمان فضایی در طراحی نمایشگاهی دارند. بر این اساس، مدل مفهومی پژوهش، فرش قم را به‌ عنوان رسانه‌ ای چندلایه معرفی می‌ کند که علاوه بر زیبایی بصری، حامل هویت فرهنگی و مفاهیم معنایی است. در نهایت، راهکارهایی همچون سازمان فضایی مرکز گرا، استفاده از پس‌ زمینه خنثی، نشانه‌ گذاری الهام گرفته از نقوش سنتی، نورپردازی لایه‌ای و طراحی تجربه‌ های تعاملی پیشنهاد می‌ شود که میتواند به باز آفرینی نقش هنر های سنتی در طراحی معاصر و تقویت ارتباط میان مخاطب و میراث فرهنگی بینجامد.
کلیدواژه‌ها
فرش قم
فضاهای نمایشگاهی
نمایشگاه فرش
قم
نگاره
موضوعات

عنوان مقاله English

Visual–Conceptual Analysis of the Application of Qom Carpet Motifs in the Interior Architecture of Exhibition Spaces

نویسندگان English

Mersedeh madani
Reza Naghdbishi
Department of Architecture, ST.C, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

Iranian carpet weaving—particularly the Qom carpet—is widely acknowledged as one of the most valuable and refined expressions of the nation’s cultural and artistic identity. For centuries, these carpets have represented not only a practical craft but also a symbolic art form that reflects spiritual beliefs, social traditions, and regional aesthetics. Despite their historical significance, the contemporary context of carpet production has undergone considerable transformation. Industrial shifts, changing economic conditions, and the pressures of global market competition have gradually weakened the position of Iranian carpets, leading in many cases to a departure from their original design principles and a decline in their cultural prominence.

In this regard, rethinking and redefining the methods of presenting, displaying, and narrating carpets in specialized exhibition spaces can play a crucial role in restoring both their cultural relevance and economic value. When carpets are framed merely as commodities, their potential to act as carriers of history and identity remains underexplored. However, if exhibitions are deconceptualized as cultural experiences, visitors can engage more deeply with the stories embedded in motifs, colors, and compositions. This perspective forms the basis of the present study, which seeks to identify and analyze the visual and conceptual components of Qom carpet motifs and to explore their reinterpretation in the interior architecture of exhibitions. By doing so, the research aims to create an exhibition framework that offers audiences a layered cultural and narrative experience, extending well beyond commercial objectives.

Adopting a qualitative methodological approach, the study relied on both textual and visual content analysis. In the first phase, scholarly literature, historical records, and specialized documentation on Qom carpets were examined. Data were processed using open, axial, and selective coding in order to extract recurring themes and conceptual frameworks. In the second phase, six exemplary Qom carpets were selected as case studies. These were analyzed with the assistance of MAXQDA software, which enabled the application of multi-criteria metrics—such as the Jaccard coefficient and Euclidean distance—to evaluate structural similarities and distinctions among patterns.

The findings highlight several core elements that define the unique aesthetic of Qom carpets. These include centralized composition, which creates a sense of balance and unity; symmetrical arrangements, which evoke harmony and spiritual order; repetitive rhythmic sequences, which guide the viewer’s perception; and the use of both floral and geometric motifs, which symbolize the coexistence of nature and abstract order. In addition, the symbolic application of color—ranging from deep reds and blues to subtle creams and greens—was shown to carry cultural and emotional meanings that could be translated into spatial experiences. Together, these components offer substantial potential for adaptation in exhibition design, where motifs and principles can be reinterpreted architecturally to shape space, light, and atmosphere.



Based on this analysis, the study proposes a conceptual model that positions the Qom carpet not merely as a decorative artifact but as a multilayered medium of cultural expression. This model underscores the carpet’s ability to embody visual beauty while simultaneously conveying identity, memory, and semantic depth. Accordingly, several strategies are recommended for exhibition design: centralized spatial organization to mirror carpet composition; neutral background settings that allow motifs to stand out; ornamental details inspired directly from traditional patterns; layered lighting techniques that highlight textures and colors; and interactive installations that invite audience participation.

In conclusion, by integrating these strategies, exhibitions can revitalize the role of traditional arts within contemporary design, bridging the gap between heritage and modernity. Such an approach not only strengthens the connection between audiences and cultural heritage but also contributes to preserving and revaluing Qom carpets as dynamic cultural assets in the global context.

کلیدواژه‌ها English

Qom carpet
exhibition spaces
carpet exhibition
motif
آذرپاد، حسن و فضل الله حشمتی رضوی (1384). فرش‌نامه ایران، تهران: نشر پازینه.
آمی احمدی، مهدیه و آزاده محمودی کهنه رودپشت (1396). پیوند فرش و معماری ایرانی از گذشته تا به امروز. کنفرانس ملی پژوهش های کاربردی در عمران معماری و شهرسازی.
 SID. https://sid.ir/paper/895287/fa
چیت سازیان امیرحسین (1388). بازشناسی پردیس در بستر نماد‌گرایانه معماری و فرش ایران. نشریه علمی گلجام، 5 (12)، ۹۹-122.                   URL: http://goljaam.icsa.ir/article-1-413-fa.html
حاج محمدحسینی، همایون و حبیب اله آیت الهی (1384). زیبایی شناسی فرش های روستایی ایران، گلجام، 1(1)، 61-95.                                                      SID. https://sid.ir/paper/443536/fa
حیدری سورشجانی عاطفه، زکریایی کرمانی ایمان، شایگان فر نادر و عباس قنبری عدیوی (1398). تفسیر معنایی- محتوایی گونه‌های نقش پرنده در فرش چهارمحال و بختیاری با رویکرد نمادشناسی. نشریه علمی گلجام، 15 (36)، 21۹-246.       URL:‌http://goljaam.icsa.ir/article-1-127-fa.html
دادگر، لیلا (1383). فرش یا نمادی از باغ: حاشیه فرش‌های باغی یا باغی محصور در میان دیواره‌ها. در فرش‌های باغی ایرانی - بهشت بافته (نمایشگاه باغ‌فرش‌ها در کلرمون‌فران و تهران، مهر تا بهمن 1383).
دانشگر، احمد (1390). فرهنگ جامع فرش یادواره (دانشنامه ایران) (جلد 1) (چاپ دوم). منادی، زهره، برگ زرین، شرکت چاپ و نشر، یادواره اسدی، ثامن‌الائمه (ع).
دریایی نازیلا (1385). زیبایی در فرش دستباف ایران. نشریه علمی گلجام، 2 (4 و 5)، 25-36.
URL:‌http://goljaam.icsa.ir/article-1-358-fa.html
سیدمومنی، اعظم السادات (13۹8). نقشینه: جلوه‌های پیوند فرش و معماری ایرانی (چاپ اول). نشر مهر حنظله.
شاهچراغی آزاده، اسلامی سید غلامرضا (1387). بازخوانی نظام معماری باغ ایرانی در باغ- فرش ایرانی با تأکید بر نظریه بوم‌شناختی ادراک محیط. نشریه علمی گلجام. 4 (۹)، 63-86.
 URL: http://goljaam.icsa.ir/article-1-386-fa.html
صالحی سمیه، رشادی حجت اله، حسین نوروزی قره قشلاق (1398). تعریف شاخصه‌های اصالت فرش بر مبنای مفهوم اصالت در کنوانسیون‌های بین‌المللی حفاظت از میراث فرهنگی و بناهای تاریخی. نشریه علمی گلجام، 15 (35)، 117-128.                URL:‌http://goljaam.icsa.ir/article-1-630-fa.html
مقنی پور مجیدرضا، مراثی محسن و محمدرضا مریدی (1396). تحلیل علیّت و عاملیّت در دگرگونی های دو دهۀ اخیر قالی ایران (مناطق مورد مطالعه: خراسان شمالی، خراسان رضوی، خراسان جنوبی). نشریه علمی گلجام، 13 (32)، 121-134.       URL:‌http://goljaam.icsa.ir/article-1-302-fa.html
موریر، آرنه (1383). فرش باغ و باغ فرش، در فرش‌های باغی ایرانی بهشت بافته (نمایشگاه باغ‌فرش‌ها در کلرمون‌فران و تهران، مهر تا بهمن).
کوهزاد، عباس (1383). فرش و معماری: رابطه‌ای دیرینه. در فرش‌های باغی ایرانی بهشت بافته (نمایشگاه باغ‌فرش‌ها در کلرمون‌فران و تهران، مهر تا بهمن 1383).
موسوی لر، اشرف‌السادات و اعظم رسولی (1395). ساختار درون‌متنی طرح و نقش فرش دستباف ایران (چاپ اول). دانشگاه الزهرا (س) و مرکب سپید.
میرزاامینی، محمد مهدی و محمدرضا شاه پروری (1396). تحلیل زیبایی شناسی قالی قم (بررسی قالی‌های جدید قم). جلوه هنر، 9(1)، 117-133.                             doi: 10.22051/jjh.2017.144
میرزایی، عبداله (1397). تحلیل محتوای مقالات 30 شماره نخست دوفصلنامه گلجام. گلجام، 33، 163-181.
میرزایی، عبداله (1398). تبیین زمینه‌های تفاوت در شیوه‌های رنگ و نقطه نقشه‌های قالی اصفهان و تبریز. گلجام، 36، 5-22.
نصیری، محمدجواد (1385). فرش ایران: کتاب دو زبانه فارسی و انگلیسی (چاپ دوم). انتشارات پرنگ.
Ami Ahmadi, Mahdieh, & Mahmoudi Kohneh Rudposht, Azadeh. (2017). Peyvand-e farsh va me‘mari-ye Irani az gozashte ta emruz [The linkage between carpet and Iranian architecture from past to present]. In National Conference on Applied Research in Civil Engineering, Architecture and Urban Planning. SID. https://sid.ir/paper/895287/fa [In Persian]
ANSI/IES RP-30-17. (2017). Recommended Practice for Museum Lighting. Illuminating Engineering Society.
Assari, A., Mousavi Nik, M., Saberi Zafarghandi, M. B., Eshaghi Farahmand, S. R., & Naghdbishi, R. (2014). Investigation of sustainability in road transportation: A case study in Isfahan, Iran. The Neuroscience Journal of Shefaye Khatam.
Azarpad, Hassan, & Heshmati Razavi, Fazlollah. (2005). Farsh-nameh-ye Iran [The carpet book of Iran]. Tehran: Pazineh Publishing. [In Persian]
Bitner, M. J. (1992). Servicescapes: The impact of physical surroundings on customers and employees. Journal of Marketing, 56(2), 57-71.
Chitsazian, Amirhossein. (2009). Identifying paradise in symbolic context of Iran’s architecture and carpet. Goljaam: Scientific Journal of Handmade Carpet, 5(12), 99-122. https://doi.org/10.1001.1.20082738.1388.5.12.21.5 icsa.ir [In Persian]
Corbin, J., & Strauss, A. (2015). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory (4th ed.). SAGE Publications.
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches (4th ed.). SAGE Publications.
Dadgar, Leila. (2004). Farsh ya nemadi az bagh: Hashiye-ye farsh-haye baghi ya baghi mahsoor dar miyane divareha [Carpet or a symbol of the garden: The border of garden carpets or the garden enclosed within walls]. In Farsh-haye baghi-ye Irani - Behesht-e Bafteh [Iranian garden carpets - Woven paradise] (Exhibition catalogue, Clermont-Ferrand & Tehran, 2004-2005). [In Persian]
Daneshgar, Ahmad. (2011). Farhang-e jame‘-ye farsh-e Yadvareh (Daneshname-ye Iran) [Yadvareh comprehensive carpet encyclopaedia (Iran encyclopaedia)] (Vol. 1, 2nd ed.). Tehran: Barg Zarrin; Yadvareh Asadi; Samen al-A’emmeh. jfava.ut.ac.ir [In Persian]
Daryaie, Nazila. (2007). The aesthetic principles of Iranian hand woven carpets. Goljaam: Scientific Journal of Handmade Carpet, 2(4-5), 25-36. https://doi.org/10.1001.1.20082738.1385.2.4.15.2 goljaam.icsa.ir+1 [In Persian]
Falk, J. H., & Dierking, L. D. (2016). The museum experience revisited. Routledge. 
Haj Mohammad Hosseini, Homayoun, & Ayatollahi, Habibollah. (2005). Zibashenasi-ye farsh-haye roostaei-ye Iran [The aesthetics of rural carpets of Iran]. Goljaam: Scientific Journal of Handmade Carpet, 1(1), 61-95. SID. https://sid.ir/paper/443536/fa SID.ir [In Persian]
Heidari Soureshjani, Atefeh, Zakariaee Kermani, Iman, Shayganfar, Nader, & Ghanbari Adivei, Abbas. (2020). The semiotic study of bird motif in carpet of Chaharmahal va Bakhtiari. Goljaam: Scientific Journal of Handmade Carpet, 15(36), 219-246. https://doi.org/10.1001.1.20082738.1398.15.36.15.7 goljaam.icsa.ir [In Persian]
Hillier, B., & Tzortzi, K. (2006). Space syntax: the language of museum space. A companion to museum studies, 282-301.
International Council of Museums. (2006). ICOM code of ethics for museums. Icom. 
Kohut, A. I., & Katona, K. (2022). The impact of exhibit design on zoo visitor dwell time based on an unobtrusive observational methodology in Central European zoos. Journal of Zoo and Aquarium Research, 10(2), 59-65.
Kouhzad, Abbas. (2004). Farsh va me‘mari: Rabete-i dirineh [Carpet and architecture: An ancient relationship]. In Farsh-haye baghi-ye Irani - Behesht-e Bafteh [Iranian garden carpets - Woven paradise] (Exhibition catalogue, Clermont-Ferrand & Tehran, 2004-2005). [In Persian]
Krippendorff, K. (2013). Content Analysis: An Introduction to Its Methodology (3rd ed.). SAGE Publications.
MacDonald, S. (2002). Exhibition Design: Theory and Practice. Routledge.
Maghanipour, Majid Reza, Merasi, Mohsen, & Moridi, Mohammad Reza. (2017). Tahlil-e ‘elliyat va ‘ameliyat dar degargooni-haye do dahe-ye akhir-eqali-ye Iran (manateq-e mored-e motale‘e: Khorasan-e Shomali, Khorasan-e Razavi, Khorasan-e Jonoubi) [Analysis of causality and agency in the transformations of Iranian carpets over the last two decades (Case regions: North, Razavi and South Khorasan)]. Goljaam: Scientific Journal of Handmade Carpet, 13(32), 121-134. https://doi.org/10.1001.1.20082738.1396.13.32.7.7 Civilica+1 [In Persian]
Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaña, J. (2014). Qualitative Data Analysis: A Methods Sourcebook (3rd ed.). SAGE Publications.
Mirzaamini, Mohammad Mehdi, & Shahparvari, Mohammad Reza. (2017). An aesthetic analysis of Qom carpets (A study of new Qom carpets). Jelve-ye Honar, 9(1), 117-133. https://doi.org/10.22051/jjh.2017.144 [In Persian]
Mirzaei, Ali. (2018). Content analysis of the articles published in the first 30 issues of Goljaam bi-quarterly. Goljaam: Scientific Journal of Handmade Carpet, 14(33), 163-181. https://doi.org/10.1001.1.20082738.1397.14.33.3.2 Unspecified [In Persian]
Mirzaei, Ali. (2019). An explanation study of the causes of difference in coloring and dotting methods of Isfahan and Tabriz carpet cartoons. Goljaam: Scientific Journal of Handmade Carpet, 15(36), 5-22. https://doi.org/10.1001.1.20082738.1398.15.36.14.1 goljaam.icsa.ir [In Persian]
Morier, Arne. (2004). Farsh-bagh va bagh-farsh [Carpet-garden and garden-carpet]. In Farsh-haye baghi-ye Irani - Behesht-e Bafteh [Iranian garden carpets - Woven paradise] (Exhibition catalogue, Clermont-Ferrand & Tehran, 2004-2005). [In Persian]
Mousavi Lor, Ashrafsadat, & Rasouli, Azam. (2016). Sakhtar-e darun-matni-ye tarh va naqsh-e farsh-e dastbaf-e Iran [The intra-textual structure of design and pattern in Iranian hand-woven carpets] (1st ed.). Tehran: Alzahra University Press & Morakab-e Sepid. [In Persian]
Naghdbishi, R., Najafpour, H., & Naghdbishi, E. (2019). Evaluating the quality of architectural training from the perspective of the instructors (Case study: Faculty of Art and Architecture, Islamic Azad University, Roudehen Branch). Hoviatshahr, 12(4), 47-60. [In Persian]
Nasiri, Mohammad Javad. (2006). Farsh-e Iran: Ketab-e do-zabane-ye Farsi va Englisi [Iranian carpet: A bilingual Persian-English book] (2nd ed.). Tehran: Parang Publications. jdc.uk.ac.ir [In Persian]
Passini, R. (1984). Wayfinding in Architecture. Van Nostrand Reinhold.
Royer, M. P. (2022). Tutorial: Background and guidance for using the ANSI/IES TM-30 method for evaluating light source color rendition. Leukos, 18(2), 191-231.
Salehi, Somayeh, Reshadi, Hojatollah, & Norouzi Gharegheshlaq, Hossein. (2019). Ta‘rif-e shakheseha-ye esalat-e farsh bar mabna-ye mafhoom-e esalat dar konvansion-haye beynolmelali-ye hefazat az miras-e farhangi va banaha-ye tarikhi [Defining the authenticity criteria of carpet based on the concept of authenticity in international conventions on the protection of cultural heritage and historic monuments]. Goljaam: Scientific Journal of Handmade Carpet, 15(35), 117-128. http://goljaam.icsa.ir/article-1-630-fa.html goljaam.icsa.ir [In Persian]
Seyyed Momeni, Azamsadat. (2019). Naqshineh: Jelve-haye peyvand-e farsh va me‘mari-ye Irani [Naqshineh: Manifestations of the relationship between carpet and Iranian architecture] (1st ed.). Tehran: Mehr Hanzaleh Publishing. [In Persian]
Shahcheraghi, Azadeh, & Islami, Seyed Gholamreza. (2008). Rethinking of Persian garden architectural order in Persian garden-carpet with emphasis on the environmental ecological perception theory. Goljaam: Scientific Journal of Handmade Carpet, 4(9), 63-86. https://doi.org/10.1001.1.20082738.1387.4.9.16.7 goljaam.icsa.ir+1 [In Persian]
Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory (2nd ed.). SAGE Publications.
Tzortzi, K., & Fatah, A. (2023). Digital sensory experiences in museums. UCL Discovery.