فصلنامه مطالعات هنر

فصلنامه مطالعات هنر

گونه‌شناسی پرندگان شکاری در نگاره‌های مرقع گلشن محفوظ در کاخ گلستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سحر ذکاوت 1
مجید مزیدی شرف آبادی 2
1 دکتری تخصصی، رشته‌ تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران.
2 دانشجوی دکتری تخصصی، رشته‌ تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران.
10.22083/ssa.2025.549070.1095
چکیده
مرقع گلشن محفوظ در کتابخانه کاخ گلستان در تهران شاهکاری از هنر نگارگری ایرانی و هندی است و بازتاب آداب و رسوم کهن به‌ویژه فرهنگ شکار با پرندگان شکاری در نگاره‌های این مجموعه مشاهده می‎شود. از آن‌جا که پرندگان شکاری از مهم‌ترین نقوش هنر ایرانی به شمار می‌رود؛ بنابراین انجام پژوهش حاضر برای شناسایی چگونگی بازنمایی نقش پرندگان شکاری در نگاره‌های مجموعه مرقع گلشن و نیز گونه‌شناسی پرندگان شکاری در نگاره‌های این منبع تصویری، ضروری به نظر می‌رسد. هم‌چنین پرسش‌های پژوهش عبارتند از: 1- نقش پرندگان شکاری در نگاره‌های مجموعه مرقع گلشن چگونه بازنمایی شده است؟ 2- چه گونه‌هایی از پرندگان شکاری در نگاره‌های مرقع گلشن تصویرگری شده است؟ 3-چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی بین تصویر پرندگان شکاری در نگاره‌های مرقع گلشن و نمونه‌های واقعی و نیز ویژگی‌های موجود در فرهنگ معین وجود دارد؟ این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و تطبیقی و با بررسی اطلاعات کتابخانه‌ای، اسنادی و تصویری انجام شده است و تصاویر پرندگان شکاری در شش نمونه از نگاره‌های مجموعه مرقع گلشن به صورت هدفمند انتخاب شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد براساس فرهنگ معین و تصاویر واقعی پرندگان شکاری، تصویر پرندگان شکاری در دو نگاره‌ از نوع شاهباز هستند. هم‌چنین در همه شش نگاره، الگوی شکارچی پرنده به‌دست تکرار شده است؛ با این تفاوت که در یکی از نمونه‌ها نگارگر دستکش را در دست دیگر خود دارد و پرنده به طور مستقیم بر روی دست شکارچی نشسته است و نگارگر توجه کافی به نکات فنی و تخصصی در حوزه شکار با پرندگان شکاری دچار نداشته است.
کلیدواژه‌ها
گونه‌شناسی
پرندگان شکاری
مرقع گلشن
دستکش مخصوص شکار. &‌‌emsp

عنوان مقاله English

A Typology of Birds of Prey in the Illustrations of the Golshan Muraqqa Preserved in the Golestan Palace

نویسندگان English

Sahar Zekavat 1
Majid Mazidi Sharafabadi 2
1 PhD in Comparative and analytical history of Islamic art, Faculty of Art, Shahed University, Tehran, Iran
2 PhD student of Comparative and analytical history of Islamic art, Faculty of Art, Shahed University, Tehran, Iran.
چکیده English

Introducion The Golshan Muraqqa, preserved in the Golestan Palace Library in Tehran, is a masterpiece of Persian and Indian miniature painting. Its illustrations reflect ancient traditions and customs, particularly the culture of falconry. Given that birds of prey are among the most significant motifs in Persian art, this research is essential for identifying how they are represented in the Golshan Muraqqa and for creating a typology of these birds within this visual resource. The research questions are: 1) how are birds of prey represented in the illustrations? 2) Which species are depicted? 3) What similarities and differences exist between the depicted birds, real-life specimens, and descriptions in the Mo'in Encyclopedia?

Methods: This study employs a descriptive-analytical and comparative methodology, drawing on library, documentary, and visual sources. Images of birds of prey from six specific illustrations in the Muraqqa were purposefully selected.

Results and Discussion: The results indicate that, based on the Mo'in Encyclopedia and real-life images, the birds of prey in two illustrations are of the Shahbaz (Goshawk) type. Furthermore, the motif of the hunter holding the bird is repeated in all six illustrations. However, in one instance, the artist depicts the glove in the hunter's other hand, with the bird perched directly on the bare hand, suggesting insufficient attention to the technical and specialized details of falconry.

کلیدواژه‌ها English

Typology
Birds of Prey
Golshan Muraqqa
Falconry Glove
افندی، مصطفی عالی (1369). مناقب هنروران، ترجمه توفیق سبحانی، تهران: سروش.
آتابای، بدری (کامروز) (1353). فهرست مرقعات کتابخانه سلطنتی، تهران: کتابخانه سلطنتی.
آدینه‌وند، مسعود. عادل‌فر، باقرعلی. امرایی، شمس‌الدین و ستار بازوند (1395). تحلیل پدیده‌ شکار سلطنتی در عصر قاجار، فصلنامه‌ گنجینه‌ اسناد، 26 (104)، دفتر چهارم، 42-63.
آذرمهر، گیتی (1385). شرحی دیگر بر مرقع گلشن، گلستان هنر، (4)، 67-77.
آژند، یعقوب (1399). نگارگری ایران (پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران). جلد اول، تهران: سمت.
بهزادی، محمدرضا و آرسینه خاچاطوریان سرادهی (1389). بازنامه‌ ناصری شاهکار پرنده‌شناسی در عصر قاجار، پیام بهارستان، 3 (10)، 1-11.
بهنام، عیسی (1343). آشنایی با چند نقاش ایرانی و هندی در اوایل قرن 11 هجری، هنر و مردم، (19)، 2-6.
پاکباز، رویین (1390). دایره‌المعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر.
تاجبخش، هدایت. جمالی، سیروس (1374). نخجیران از آغاز تا امروز. تهران: انتشارات موزه‌ آثار طبیعی و حیات‌وحش ایران.
ترکمانی، احمد (1388). مرقع گلشن (نگاهی بر تأثیر نقاشی ایران بر نقاشی هند)، کتاب ماه هنر، (129)، 66-71.
حسینی، سیدرضا و سحر ذکاوت (1399). مطالعه تحلیلی تصاویر پرندگان شکاری در نگاره‌های شاهنامه طهماسبی، نگره، 15 (53)، 51-69.
 حسینی‌راد، عبدالمجید و شیرین ملک اسماعیلی (1388). مرقع‌سازی و سرانجام آن در دوران قاجار، هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، 1 (39)، 43-54.
حقیقت‌جو، لیلا (1394). مطالعه تطبیقی دو برگ از مرقع گلشن در کاخ گلستان تهران و کتابخانه چستربیتی دوبلین، نگره، 10 (33)، 35-45.
دادور، ابوالقاسم و شهلا خسروی‌فر (1390). مطالعه تطبیقی نقش شکار در هنر ایران باستان با هنر بین‌النهرین، مطالعات تطبیقی هنر، 1 (1)، 29-44.
رفیقی هروی، مجنون (1372). «سواد الخط» در نجیب مایل‌هروی، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
سمسار، محمدحسن (1379). کاخ گلستان (گنجینه نسخ خطی)، تهران: زرین و سیمین.
شفائی، سحر و خشایار قاضی‌زاده (1398). سبک‌های تصویری غالب در نگاره‌های مرقع گلشن، نگارینه، 6 (18)، 170-184.
شفائی، سحر و خشایار قاضی‌زاده (1399). مطالعه ویژگی‌های منظره‌پردازی نگاره‌های سبک ایران و هند در مرقع گلشن، پژوهش در هنر و علوم انسانی، 5 (5)، 29-40.
فاضلی، محمدتقی و عبدالعزیز موحد (1396). بازتاب نمادهای اساطیری در هنر هخامنشی، دوفصلنامه‌ تاریخ ایران اسلامی، 3 (1)، 15-30.
کرباسیان، اکبر و شیرین کرباسیان (1380). مرقع گلشن و هنرمندان خالق آن، موزه‌ها، (121)، 12-78.
 گزنفون (1389). زندگی کوروش، ترجمۀ ابوالحسن تهامی، تهران: نشر نگاه.
ماه‌وان، فاطمه، یاحقی، محمد جعفر و فرزاد قائمی (1394). بررسی نمادهای تصویری فرّ (با تأکید بر نگاره‌های شاهنامه)، پژوهش‌نامه‌ ادب حماسی، 11 (19)، 119-157.
مایل هروی، نجیب (1380). تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی. تهران: مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
معین، محمد (1360). فرهنگ فارسی، جلد اول، چاپ چهارم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
معین، محمد (1360). فرهنگ فارسی، جلد دوم، چاپ چهارم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
مقنی‌پور، مجیدرضا. رحمانی، اشکان (1400). نقد نگارۀ «مجلس همایون و اکبر» از مجموعۀ مُرقع گلشن با تأکید بر انواع حضورِ هنرمند در اثر، نگارینه، 8 (21)، 5-19.
واشقانی‎فراهانی، ابراهیم و ناصر مقدم‌پور (1392). رزم و بزم در هنر ایرانی، مطالعات ایرانی، 12 (24)، 303-323.
Jerdon, Thomas Claverhill, (1862). Species, Genera, Families, Tribes and Orders, and a Brief Notice of Such Families as are Not Found in India, Making it a Manual of Ornithology Specially Adapted for India, Volume 1, Kolkata: Military Orphan Press.
http://islamicartsmagazine.com/magazine/view/the_hunt_princely_pursuits_in_islamic_lands/ (Access date: 2025/09/22).
https://iaf.org/a-history-of-falconry/ (Access date: 2025/09/24).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-6999 (Access date: 2025/09/22).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-6989 (Access date: 2025/09/22).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-6979 (Access date: 2025/09/22).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-6980 (Access date: 2025/09/22).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-7003 (Access date: 2025/09/22).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-7006 (Access date: 2025/09/22).
Adinevand, Masoud, Adelfar, Bagherali, Amraei, Shams-eddin, Bazvand, Sattar, (2016), Analysis of the phenomenon of royal hunting in the Qajar era, Ganjineh-e-Asnad Quarterly, Year 26, Number 104, Issue 4, 42-63. [In Persian]
Ajhand, Yaqoub, (2020), Iranian Painting (A Study in the History of Iranian Painting and Drawing), Volume 1, Tehran: Samt. [In Persian]
Atabai, Badri (Kamrooz), (1974), Moraggaat Catalogue of the Royal Library, Tehran: Royal Library. [In Persian]
Azarmehr, Giti, (2006), another Commentary on the Golshan Moraqqa, Golestan Honar, No. 4, 67-77. [In Persian]
Behnam, Isa, (1964), an Introduction to Several Iranian and Indian Painters in the Early 11th Century AH, Art and People, No. 19, pp. 2-6. [In Persian]
Behzadi, Mohammad Reza, Khachatourian Saradehi, Arsineh, (2010), Naseri’s Baznameh, a Masterpiece of Ornithology in the Qajar Era, Payam- e Baharestan, Year 3, Issue 10, 1-11. [In Persian]
Dadvar, Abolghasem, Khosravifar, Shahla, (2011), A comparative study of the role of hunting in ancient Iranian art with Mesopotamian art, Comparative Art Studies, Volume 1, Issue 1, 29-44. [In Persian]
Effendi, Mustafa Ali, (1990), Manaqib Honarvaran, translated by Tawfiq Sobhani, Tehran: Soroush. [In Persian]
Fazeli, Mohammad Taqi, Movahhed, Abdul Aziz, (2017), Reflection of Mythological Symbols in Achaemenid Art Semiannual Scientific-Professional History of Islamic Iran, Year 3, Issue 1, 15-30. [In Persian]
Haghighatjoo, Leila, (2015), Comparative Study of Two Pages of the Gulshan Album in the Golestan Palace in Tehran and the Chester Beatty Library in Dublin, Negreh, Volume 10, No. 33, 35-45. [In Persian]
Hosseini, Seyed Reza, Zekavat, Sahar, (2020), An Analytical Study of Images of Birds of Prey in the Miniature Paintings of Tahmasebi Shahnameh, Negreh, Volume 15, Number 53, 51-69. [In Persian]
Hosseini-Rad, Abdul Majid; Malek Esmaeili, Shirin, (2009), Moragqa-making and its end in the Qajar era, Fine Arts-Visual Arts, Volume 1, No. 39, 43-54. [In Persian]
Jerdon, Thomas Claverhill, (1862). Species, Genera, Families, Tribes and Orders, and a Brief Notice of Such Families as are Not Found in India, Making it a Manual of Ornithology Specially Adapted for India, Volume 1, Kolkata: Military Orphan Press.
Karbasian, Akbar, Karbasian, Shirin, (2001), Golshan Moraqqa and its Creator Artists, Museums, No. 121, 12-78. [In Persian]
Mahvan, Fatemeh, Yahaghi, Mohammad Jafar, Ghaemi, Farzad (2015), Study of the pictorial symbols of the Farr (with emphasis on the paintings of the Shahnameh), Journal of Epic Literature, Year 11, Issue 19, 119-157. [In Persian]
Mayel Heravi, Najib. (2001), History of Manuscript Editing and Critical Correction of Manuscripts, Tehran: Islamic Consultative Assembly Documents Center. [In Persian]
Moein, Mohammad, (1981), Persian Dictionary, Volume 1, Fourth Edition, Tehran: Amirkabir Publications. [In Persian]
Moein, Mohammad, (1981), Persian Dictionary, Volume 2, Fourth Edition, Tehran: Amirkabir Publications. [In Persian]
Moghanipour, Majid Reza, Rahmani, Ashkan, (2021), Analysis of the Painting “Humayun and Akbar Meeting” with emphasizing on the Varieties of the Artist’s Presence in the Artwork, Negarineh, Volume 8, Number 21, 5-19. [In Persian]
Pakbaz, Roein, (2011), Encyclopedia of Art, Tehran: Contemporary Culture. [In Persian]
Rafiqi Heravi, Majnun, (1993), “Calligraphy Literacy” in Najib Mayel-Heravi, Book Layout in Islamic Civilization, Mashhad: Astan Quds Razavi, Islamic Research Foundation. [In Persian]
Semsar, Mohammad Hassan, (2000), Golestan Palace (Treasure of Manuscripts), Tehran: Zarrin and Simin. [In Persian]
Shafaei, Sahar, Ghazizadeh, Khashayar, (2019), Investigating features of landscape painting based on the current styles in the paintings of Gulshan collection, Negarineh, Volume 6, Number 18, 170-184. [In Persian]
Shafaei, Sahar, Ghazizadeh, Khashayar, (2020), Study of the Landscape Features of Iranian and Indian Style Paintings in Moraqqa Golshan, Research in Arts and Humanities, Year 5, Issue 5, 29-40. [In Persian]
Tajbakhsh, Hedayat, Jamali, Sirous, (1995), Nakhchiran from the beginning to the present, Tehran, Publications of the Museum of Natural History and Wildlife of Iran. [In Persian]
Turkmani, Ahmad, (2009). Moraqqa-e Golshan (A Look at the Influence of Persian Painting on Indian Painting), Ketab-e Mah-e Honar, No. 129, pp. 66-71. [In Persian]
Vashghani Farahani, Ebrahim, Moghaddampour, Naser, (2013), War and Feast in the Iranian Art, Iranian Studies, Year 12, No. 24, 303-323. [In Persian]
Xenophon, (2010), The Life of Cyrus, translated by Abolhasan Tohami, Tehran: Negah Publishing House. [In Persian]
http://islamicartsmagazine.com/magazine/view/the_hunt_princely_pursuits_in_islamic_lands/ (Access date: 2025/09/22).
https://iaf.org/a-history-of-falconry/ (Access date: 2025/09/24).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-6999 (Access date: 2025/09/22).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-6989 (Access date: 2025/09/22).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-6979 (Access date: 2025/09/22).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-6980 (Access date: 2025/09/22).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-7003 (Access date: 2025/09/22).
https://iranvart.com/home/book/gulshan-album/#GmediaGallery_844-7006 (Access date: 2025/09/22).